Ponad 2 mld zł przeznaczonych na leczenie, 23 funkcjonujące programy lekowe i 54,5 tys. pacjentów – polska neurologia konsekwentnie zwiększa dostęp do nowoczesnych terapii. Najnowszy raport Polskiego Towarzystwa Neurologicznego (PTN) wskazuje, że dalszy rozwój wymaga nie tylko nowych decyzji refundacyjnych, lecz także sprawnej organizacji opieki i odpowiedniej diagnostyki. W części neurologicznych programów lekowych istotną rolę odgrywają badania autoprzeciwciał, które wspierają rozpoznanie określonych chorób, a w wybranych wskazaniach stanowią jeden z warunków kwalifikacji pacjentów do leczenia.
Programy lekowe w neurologii – co pokazuje raport 2026
W październiku 2026 r. PTN oraz Fundacja Zdrowie i Edukacja Ad Meritum opublikowały raport Programy lekowe w neurologii 2026. Stan obecny i perspektywy rozwoju. Opracowanie przedstawia bilans ostatnich trzech lat funkcjonowania neurologicznych programów lekowych, uwzględniając zarówno dotychczasowe osiągnięcia, jak i wyzwania związane z dalszym rozwojem systemu.
Szczególnie wartościowym elementem raportu są opinie ekspertów*, którzy reprezentowali poszczególne sekcje PTN i byli przewodniczącymi zespołów koordynacyjnych. Analizują oni aktualne kryteria kwalifikacji do leczenia i jego zakończenia, wskazują potrzeby w zakresie diagnostyki oraz monitorowania skuteczności terapii, a także przedstawiają propozycje rozszerzenia programów o nowe leki, wskazania i postacie farmaceutyczne. Istotną część analizy poświęcono również organizacji opieki nad pacjentami, w tym dostępności ośrodków, finansowaniu świadczeń i potrzebie wprowadzenia koordynatorów opieki.
W 2025 r. w ramach 22 neurologicznych programów lekowych leczono 54,5 tys. pacjentów, co stanowiło ok. 16% wszystkich 337,5 tys. osób korzystających ze 142 programów lekowych w Polsce. Oznacza to, że niemal co szósty pacjent objęty leczeniem w ramach programów lekowych był leczony z powodu choroby neurologicznej.
Liczba pacjentów kwalifikowanych do neurologicznych programów lekowych systematycznie rośnie. W 2024 r. odnotowano wzrost o 15% w porównaniu z rokiem poprzednim, a w 2025 r. o kolejne 12%. Dane te wskazują na zwiększający się zasięg nowoczesnego leczenia neurologicznego. Od 1 października 2026 r. liczba programów neurologicznych wzrosła do 23.
W 2025 r. NFZ przeznaczył na neurologiczne programy lekowe ok. 2,2 mld zł, co odpowiadało 14,6% wydatków na wszystkie programy lekowe w Polsce. Choć nakłady nominalne wzrastają, udział neurologii w całkowitych wydatkach zmniejszył się z 16,7% w 2023 r.. Wskazuje to, że finansowanie terapii neurologicznych rośnie wolniej niż wydatki na programy lekowe ogółem.
Nowoczesne leczenie neurologiczne – kierunki dalszego rozwoju
W latach 2021–2026 refundacją objęto 58 nowych cząsteczko-wskazań z zakresu neurologii. Oznacza to coraz szerszy dostęp do terapii stosowanych m.in. w stwardnieniu rozsianym, rdzeniowym zaniku mięśni, miastenii i NMOSD.
Przykładem dynamicznego rozwoju jest program B.157 „Leczenie chorych z uogólnioną postacią miastenii”, funkcjonujący od 2024 r. Już w drugim roku jego realizacji liczba pacjentów objętych leczeniem wzrosła niemal dziewięciokrotnie – z 18 osób w 2024 r. do 158 w 2025 r. (wzrost o 777,8%). Jeszcze większą dynamikę odnotowano w finansowaniu programu. Wartość wydatków na leki zwiększyła się z 1,8 mln zł do 42 mln zł, czyli o ponad 2200%. Tak znaczący wzrost nakładów, przewyższający tempo zwiększania liczby leczonych pacjentów, obrazuje skalę zmian związanych z wprowadzaniem nowoczesnych, kosztownych terapii do praktyki klinicznej. Jednocześnie podkreśla znaczenie precyzyjnej kwalifikacji chorych, w której istotną rolę odgrywa diagnostyka autoprzeciwciał.
Bariery w dostępie do programów lekowych
Mimo systematycznego rozszerzania dostępu do nowoczesnych terapii realizacja programów lekowych w neurologii nadal napotyka istotne bariery organizacyjne i finansowe. Jak podkreślają autorzy raportu, sama decyzja o refundacji leku nie oznacza jeszcze, że terapia staje się jednakowo dostępna dla wszystkich kwalifikujących się pacjentów. Niezbędne jest również zapewnienie odpowiedniego finansowania świadczeń, dostępności personelu medycznego i badań diagnostycznych, a także wystarczającej wartości kontraktów z NFZ.
Problemem pozostają ponadto nierówności regionalne i wydłużające się kolejki do leczenia. Podczas dyskusji Komisji Ekspertów ds. Zdrowia przy Rzeczniku Praw Obywatelskich w 2026 r. zwracano uwagę m.in. na ograniczanie kwalifikacji nowych pacjentów oraz brak stabilności finansowania programów.
Autorzy raportu wskazują również na brak mechanizmów zachęcających ośrodki neurologiczne do stosowania tańszych odpowiedników leków, które funkcjonują już w reumatologii, dermatologii i gastroenterologii. Ma to szczególne znaczenie w programach umożliwiających wybór spośród wielu substancji czynnych o zróżnicowanych kosztach, np. B.29 (stwardnienie rozsiane) czy B.157 (miastenia). Wprowadzenie odpowiednich rozwiązań finansowych mogłoby sprzyjać bardziej efektywnemu wykorzystaniu środków publicznych, bez ograniczania dostępu do terapii dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjentów.
Dostępność ośrodków prowadzących programy lekowe
Ważnym wskaźnikiem dostępności leczenia jest również liczba ośrodków realizujących poszczególne programy. W 2025 r. najwięcej placówek prowadziło program B.29, dotyczący leczenia stwardnienia rozsianego (129 ośrodków), a następnie program B.57, obejmujący leczenie spastyczności kończyn toksyną botulinową typu A (111 ośrodków). Trzecim pod względem liczby ośrodków był program B.67 „Leczenie immunoglobulinami chorób neurologicznych”, realizowany w 103 placówkach.
Tak szeroka sieć ośrodków podkreśla znaczenie leczenia immunoglobulinami w neurologii, szczególnie u pacjentów z chorobami o podłożu immunologicznym. Jednocześnie dostępność placówek nie zawsze przekłada się na możliwość szybkiego rozpoczęcia leczenia, co wskazuje na konieczność usprawnienia finansowania i organizacji opieki.
Diagnostyka autoprzeciwciał – coraz ważniejsza w programach lekowych
Szczególnie wyraźnie zależność między diagnostyką a leczeniem widoczna jest w neuroimmunologii. W części programów lekowych obecność określonych autoprzeciwciał stanowi formalne kryterium kwalifikacji do terapii, w innych wspiera rozpoznanie i diagnostykę różnicową.
Do tej grupy należą cztery programy obejmujące leczenie chorób autoimmunologicznych układu nerwowego i zaburzeń transmisji nerwowo-mięśniowej.
B.157 – przeciwciała w kwalifikacji do leczenia miastenii
Program lekowy B.157 „Leczenie chorych z uogólnioną postacią miastenii” umożliwia stosowanie nowoczesnych terapii immunomodulujących, w tym leków biologicznych. Wybór leczenia jest ściśle powiązany z obrazem klinicznym oraz statusem serologicznym pacjenta.
Szczególne znaczenie mają przeciwciała przeciwko receptorowi acetylocholiny (anty-AChR), kinazie tyrozynowej swoistej dla mięśni (anty-MuSK) oraz białku LRP4 (anty-LRP4). Każda z terapii ma odmienne kryteria kwalifikacyjne związane ze statusem serologicznym pacjenta, np. efgartigimod alfa i rawulizumab są stosowane u chorych z przeciwciałami anty-AChR, natomiast rozanoliksyzumab może być podawany pacjentom z przeciwciałami anty-AChR lub anty-MuSK.
Eksperci PTN podkreślają, że obecne kryteria kwalifikacji programu zapewniają wysoki poziom bezpieczeństwa leczenia, jednak wymagają odpowiedniego zaplecza diagnostycznego. Wśród najważniejszych potrzeb eksperci wymieniają dostęp do metod oznaczania przeciwciał anty-AChR i anty-MuSK o najwyższej czułości diagnostycznej, w szczególności testów komórkowych (CBA, cell-based assay), oraz możliwość oznaczania przeciwciał anty-LRP4 w wybranych przypadkach. Ma to szczególne znaczenie u pacjentów z podejrzeniem miastenii seronegatywnej, u których przeciwciała mogą pozostawać niewykryte przy zastosowaniu mniej czułych metod.
Istotnym wyzwaniem pozostaje również dostępność leczenia. Według ekspertów PTN liczba aktywnych ośrodków oraz wartość kontraktów w części województw nie odpowiadają rzeczywistym potrzebom, co może prowadzić do wydłużenia czasu oczekiwania na terapię i konieczności dojazdów do odległych placówek.
Dalszy rozwój programu B.157 powinien koncentrować się na poszerzeniu dostępu do diagnostyki, zwiększeniu finansowania i liczby ośrodków oraz usprawnieniu kwalifikacji i koordynacji opieki. Eksperci postulują również umożliwienie wcześniejszego wdrażania nowoczesnych terapii. Zmiany te mogłyby przyczynić się do ograniczenia liczby zaostrzeń i hospitalizacji, zmniejszenia długotrwałej ekspozycji na glikokortykosteroidy oraz poprawy jakości życia pacjentów z miastenią.
B.67 – immunoglobuliny w chorobach neuroimmunologicznych
Program B.67 „Leczenie immunoglobulinami chorób neurologicznych” obejmuje szerokie spektrum schorzeń o podłożu immunologicznym, w tym przewlekłą zapalną polineuropatię demielinizacyjną (CIDP), wieloogniskową neuropatię ruchową (MMN), miastenię, zespoły paranowotworowe, miopatie zapalne, zespół Guillaina–Barrégo, NMOSD, autoimmunologiczne zapalenia mózgu oraz zespół sztywności uogólnionej.
W zależności od rozpoznania kwalifikacja do leczenia opiera się na ocenie klinicznej oraz odpowiednio dobranych badaniach laboratoryjnych, neurofizjologicznych i obrazowych. W diagnostyce wybranych chorób istotne znaczenie mają badania autoprzeciwciał, m.in. anty-NMDAR, anty-GAD65 oraz przeciwciał związanych z neurologicznymi zespołami paranowotworowymi.
Według ekspertów PTN obecne kryteria programu B.67 zasadniczo odpowiadają potrzebom klinicznym i nie wymagają pilnych zmian. Największym wyzwaniem pozostaje natomiast zapewnienie pacjentom rzeczywistego dostępu do leczenia. Priorytetem powinno być wzmocnienie istniejących ośrodków, odpowiednia wycena świadczeń oraz wprowadzenie finansowanej funkcji koordynatora opieki. Ma to szczególne znaczenie ze względu na złożoność diagnostyki i długotrwałego monitorowania pacjentów z rzadkimi chorobami neuroimmunologicznymi.
B.138 – przeciwciała anty-AQP4 warunkiem kwalifikacji w NMOSD
Program B.138.FM „Leczenie pacjentów ze spektrum zapalenia nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego (NMOSD)” stanowi kolejny przykład bezpośredniego powiązania diagnostyki serologicznej z dostępem do leczenia.
Program obejmuje terapię satralizumabem u pacjentów z NMOSD i potwierdzoną obecnością przeciwciał przeciwko akwaporynie 4 (anty-AQP4). Oznaczenie anty-AQP4 ma kluczowe znaczenie w diagnostyce NMOSD, a potwierdzenie obecności tych przeciwciał stanowi warunek kwalifikacji do leczenia satralizumabem w programie B.138.FM.
Autorzy raportu wskazują na potrzebę rozszerzenia programu o kolejne terapie, w tym ekulizumab, rawulizumab i inebilizumab. Zapewnienie szerszego wyboru leczenia mogłoby poprawić możliwości terapeutyczne u pacjentów z niewystarczającą odpowiedzią lub przeciwwskazaniami do obecnie refundowanej terapii.
B.121 – przeciwciała anty-VGCC w zespole Lamberta–Eatona
Warto zwrócić uwagę również na program B.121 „Leczenie amifamprydyną pacjentów z zespołem miastenicznym Lamberta–Eatona (LEMS)”. Jednym z kryteriów kwalifikacji jest dodatni wynik oznaczenia przeciwciał przeciwko kanałom wapniowym bramkowanym napięciem (anty-VGCC) lub wykazanie charakterystycznych cech LEMS w elektrofizjologicznej próbie męczliwości w postaci znamiennego torowania.
Zatem obecność anty-VGCC stanowi jedną z możliwości udokumentowania rozpoznania na potrzeby kwalifikacji do leczenia, natomiast wynik ujemny nie wyklucza udziału w programie, jeśli spełnione są odpowiednie kryteria elektrofizjologiczne.
Program B.121 pokazuje, że diagnostyka serologiczna i neurofizjologiczna wzajemnie się uzupełniają, umożliwiając prawidłową identyfikację pacjentów kwalifikujących się do leczenia objawowego amifamprydyną.
Przyszłość neurologii – dostęp do leczenia zaczyna się od diagnostyki
Raport PTN potwierdza istotną poprawę w dostępie do nowoczesnego leczenia chorób neurologicznych w Polsce. Rosnąca liczba pacjentów i refundowanych terapii wskazuje kierunek korzystnych zmian, choć pełne wykorzystanie ich potencjału wymaga dalszego usprawnienia finansowania i organizacji opieki.
Rozwój programów lekowych oznacza także nowe zadania dla diagnostyki laboratoryjnej. W neuroimmunologii wiarygodne oznaczanie autoprzeciwciał staje się coraz ważniejszym elementem kwalifikacji do terapii, a w części wskazań bezpośrednio warunkuje możliwość zastosowania określonych leków.
Nowoczesna neurologia potrzebuje zatem nie tylko nowych terapii, lecz także powszechnego dostępu do wysokiej jakości diagnostyki, która umożliwia ich właściwy dobór.
* Redakcję naukową raportu tworzyli: prof. dr hab. n. med. Alina Kułakowska, prezes PTN; prof. dr hab. n. med. Halina Sienkiewicz-Jarosz, przewodnicząca Krajowej Rady ds. Neurologii i prezes elekt PTN; prof. dr hab. n. med. Bartosz Karaszewski, konsultant krajowy w dziedzinie neurologii; oraz dr n. med. Jakub Gierczyński, MBA, członek Prezydium Rady Ekspertów przy Rzeczniku Praw Pacjenta. W przygotowaniu dokumentu uczestniczyło również 24 ekspertów reprezentujących różne obszary neurologii.
Piśmiennictwo
- Kułakowska A., Sienkiewicz-Jarosz H., Karaszewski B., Gierczyński J. (red.). Programy lekowe w neurologii 2026. Stan obecny i perspektywy rozwoju. Polskie Towarzystwo Neurologiczne, Fundacja Zdrowie i Edukacja Ad Meritum. Warszawa, październik 2026. https://ptneuro.pl/sites/scm/files/2026-10/Raport_Programy%20lekowe%20w%20neurologii_2026_WWW.pdf.
- Neuroimmunologia w praktyce: programy lekowe i rola badań przeciwciał w kwalifikacji. EUROIMMUN Polska, 2026. https://www.euroimmun.pl/neuroimmunologia-w-praktyce-programy-lekowe-i-rola-badan-przeciwcial-w-kwalifikacji/.
- Ministerstwo Zdrowia. Obwieszczenia dotyczące wykazu leków refundowanych i programów lekowych, 2026.
Katarzyna Buska-Mach
Kierownik Promocji Produktów i Szkoleń Stacjonarnych / Senior Product Manager ds. Neurologii
