Wywiad z prof. dr hab. n. med. Magdaleną Durlik z Kliniki Medycyny Transplantacyjnej, Nefrologii i Chorób Wewnętrznych Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Transplantacja nerki to dla pacjentów szansa na znaczącą poprawę jakości i długości życia. Jakie są obecnie największe wyzwania w długoterminowej opiece nad biorcami przeszczepionej nerki, szczególnie w kontekście konieczności utrzymania równowagi między skuteczną immunosupresją a ryzykiem zakażeń?
U biorców przeszczepu nerki, a także innych narządów unaczynionych, obserwujemy zwiększoną częstość zakażeń bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych, która związana jest przede wszystkim ze stosowanym leczeniem immunosupresyjnym. Aby przeszczepiony narząd nie został odrzucony, stosujemy leki hamujące odpowiedź komórkową i humoralną układu immunologicznego biorcy, co zwiększa podatność na zakażenia.
Szczególną grupą są zakażenia oportunistyczne, wywoływane przez patogeny powszechnie występujące w środowisku, z którymi spotykamy się na co dzień. Często zakażamy się nimi już w dzieciństwie, bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Niektóre z tych drobnoustrojów mogą następnie pozostawać w organizmie przez całe życie w stanie utajenia. U osób z prawidłowo funkcjonującym układem immunologicznym zwykle nie wywołują poważnych problemów zdrowotnych, natomiast u biorców przeszczepów mogą prowadzić do ciężkich, zagrażających zdrowiu i życiu zakażeń.
Są to zarówno zakażenia wirusowe, bakteryjne, grzybicze, jak i pierwotniakowe. Do charakterystycznych zakażeń wirusowych należą zakażenia wirusami z rodziny Herpesviridae, wśród których szczególne znaczenie ma cytomegalowirus (CMV). Istotne są również zakażenia grzybicze, a z zakażeń pierwotniakowych na naszej szerokości geograficznej przede wszystkim toksoplazmoza.
Każdy ośrodek transplantacyjny musi dysponować możliwościami diagnozowania i leczenia tych zakażeń, a także prowadzenia profilaktyki, jeśli jest ona dostępna. Jest to niezwykle ważne, ponieważ zakażenia te bezpośrednio i pośrednio wpływają na pogorszenie przeżycia pacjenta oraz przeszczepionego narządu.
Edukujemy również pacjentów, aby szczególnie we wczesnym okresie po transplantacji, zwłaszcza w pierwszym roku, kiedy intensywność immunosupresji jest największa, w razie niepokojących objawów kontaktowali się z ośrodkiem transplantacyjnym. Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej nie zawsze będzie bowiem brał pod uwagę takie zakażenia jak cytomegalia, aspergiloza czy zakażenie Pneumocystis jirovecii.
Które zakażenia wirusowe stanowią szczególne zagrożenie dla pacjentów po transplantacji? Dlaczego tak istotne znaczenie przypisuje się cytomegalowirusowi?
Jednym z najważniejszych zakażeń wirusowych w transplantologii jest zakażenie cytomegalowirusem. Jest ono bardzo rozpowszechnione w populacji ogólnej, a około 80% biorców narządów jest seropozytywnych. Oznacza to, że wcześniej zetknęli się z wirusem i wytworzyli swoistą odpowiedź immunologiczną, która jednak ulega osłabieniu pod wpływem leczenia immunosupresyjnego.
Cytomegalowirus replikuje się w wielu komórkach organizmu i może wywoływać różnego rodzaju objawy, określane jako choroba CMV, w tym manifestacje narządowe. Powoduje również tak zwane efekty pośrednie, które w różnych mechanizmach przyczyniają się do pogorszenia przeżycia przeszczepionego narządu i skrócenia przeżycia biorcy.
Efekty te związane są z immunomodulacyjnym działaniem cytomegalowirusa, które może sprzyjać procesowi odrzucania przeszczepionego narządu, powikłaniom sercowo-naczyniowym czy rozwojowi cukrzycy potransplantacyjnej.
Zakażenie CMV jest stosunkowo dobrze poznane. Dysponujemy metodami diagnostycznymi, możliwościami profilaktyki i monitorowania, chociaż nadal nie potrafimy całkowicie wyeliminować związanych z nim problemów. Dzięki wprowadzeniu powszechnej profilaktyki przeciwwirusowej z zastosowaniem walgancyklowiru częstość zakażeń CMV w pierwszym roku po przeszczepieniu zmniejszyła się i wynosi obecnie około 6%. Ta niższa częstość nie odzwierciedla jednak naturalnego przebiegu zakażenia, lecz jest efektem prowadzonego nadzoru i profilaktyki.
W diagnostyce zakażeń wirusowych u pacjentów po transplantacji kluczową rolę odgrywają badania molekularne. Dlaczego tradycyjna diagnostyka serologiczna ma w tej grupie chorych ograniczone zastosowanie?
W 2025 roku opublikowano czwarte międzynarodowe zalecenia Światowego Towarzystwa Transplantacyjnego dotyczące diagnostyki, profilaktyki i leczenia zakażeń cytomegalowirusem u biorców przeszczepionych narządów. W Polsce stosujemy się do tych rekomendacji.
W diagnostyce zakażeń wirusowych po transplantacji nie opieramy się na metodach serologicznych. Serologia służy przede wszystkim do określenia statusu serologicznego dawcy i biorcy przed transplantacją. Oznaczane są wówczas przeciwciała, głównie klasy IgG.
Natomiast po transplantacji badania serologiczne nie są wiarygodnym narzędziem rozpoznawania aktywnych zakażeń. Wynika to z faktu, że stosowana immunosupresja hamuje wytwarzanie przeciwciał lub powoduje, że są one produkowane w niskim mianie albo z opóźnieniem. Dlatego poszukiwanie wzrostu miana przeciwciał, na przykład klasy IgM, nie jest w tej grupie pacjentów wiarygodną metodą diagnostyczną.
W przypadku cytomegalii powinniśmy posługiwać się badaniami molekularnymi, czyli ilościowymi oznaczeniami kwasów nukleinowych z wykorzystaniem technologii PCR. Oznaczamy w ten sposób CMV DNA-emię, zarówno w osoczu, jak i we krwi pełnej. Ważne jest jednak, aby do kolejnych oznaczeń wykorzystywać ten sam rodzaj materiału. Częściej zalecane jest wykonywanie badań w osoczu, ale oba rodzaje materiału są akceptowalne.
Od 2010 roku dostępny jest międzynarodowy standard WHO, który powinien być wykorzystywany do kalibracji testów laboratoryjnych i komercyjnych.
Jakie znaczenie dla podejmowania decyzji terapeutycznych mają ilościowe oznaczenia CMV DNA oraz monitorowanie dynamiki zmian wiremii?
Problem polega na tym, że cytomegalowirus w formie latentnej obecny jest w wielu komórkach jądrzastych organizmu. Istnieje zatem ryzyko wykrycia materiału genetycznego wirusa, który nie ulega aktywnej replikacji. Większość naszych pacjentów jest bowiem latentnie zakażona CMV.
Nie mamy testów pozwalających jednoznacznie odróżnić aktywne zakażenie od latencji na podstawie pojedynczego oznaczenia. Dlatego każde laboratorium powinno opracować własną strategię interpretacji wyników. W naszym laboratorium przyjęty próg wynosi na przykład 147 jednostek na mililitr.
Zalecenia podkreślają również znaczenie stosowania jednostek międzynarodowych na mililitr (IU/ml), zamiast liczby kopii na mililitr, oraz przedstawiania wyników w skali logarytmicznej, jako log₁₀ IU/ml.
Ważne jest, że niewielki wzrost ilości CMV DNA nie musi oznaczać aktywnej choroby wymagającej natychmiastowego leczenia. Istotna jest dynamika narastania replikacji wirusa. Niewielka wiremia nie zawsze wymaga zastosowania leczenia przeciwwirusowego. Jeżeli pacjent nie ma objawów klinicznych, w niektórych sytuacjach wystarczająca może być niewielka redukcja immunosupresji.
Monitorowanie CMV DNA-emii wykorzystujemy po zakończeniu profilaktyki, a także do oceny skuteczności leczenia choroby CMV. Możemy również stosować strategię leczenia wyprzedzającego, która polega na regularnym, zwykle cotygodniowym monitorowaniu CMV DNA-emii i rozpoczęciu leczenia przeciwwirusowego, gdy wyniki wskazują na istotną replikację wirusa.
Obecnie w zasadzie we wszystkich ośrodkach transplantacyjnych w Polsce stosowane są techniki molekularne i wykonuje się ilościowe oznaczenia CMV DNA. Jest to bardzo ważne, ponieważ pozwala nie tylko obserwować narastanie wiremii i podejmować decyzje o rozpoczęciu leczenia, ale również monitorować jego skuteczność. Zgodnie ze stosowanym przez nas postępowaniem leczenie kontynuujemy do uzyskania dwóch ujemnych wyników CMV DNA, oznaczanych w odstępie tygodnia.
Musimy pamiętać, że CMV jest wirusem latentnym. Leczenie prowadzi do zahamowania jego replikacji, ale nie eliminuje wirusa z organizmu biorcy. Reaktywacja może wystąpić ponownie, na przykład w związku ze zwiększeniem immunosupresji po epizodzie odrzucania przeszczepu czy w przebiegu ciężkiego zakażenia, kiedy dochodzi do uwalniania cytokin prozapalnych, w tym TNF-alfa.
Dlatego monitorowanie jest tak ważne, szczególnie u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka immunologicznego oraz po zakończeniu profilaktyki.
Jak w praktyce polskich ośrodków transplantacyjnych wygląda profilaktyka zakażeń CMV i nadzór nad pacjentami po jej zakończeniu?
W Polsce profilaktykę CMV u biorców nerki stosujemy obecnie przez trzy miesiące, ponieważ taki jest zakres refundacji przez Narodowy Fundusz Zdrowia.
Po zakończeniu profilaktyki istnieje ryzyko rozwoju tak zwanego późnego zakażenia CMV, szczególnie u biorców seronegatywnych, którzy otrzymali narząd od dawcy seropozytywnego.
Dlatego transplantolodzy są wyczuleni na wszelkie objawy kliniczne sugerujące zakażenie CMV. W przypadku wystąpienia takich objawów, na przykład ze strony przewodu pokarmowego czy przeszczepionego narządu, możemy niezwłocznie zlecić odpowiednie badanie molekularne.
Ważne jest, aby kolejne oznaczenia wykonywało to samo laboratorium, które stosuje własne, ustalone progi interpretacyjne. Należy pamiętać, że wykrycie niewielkiej replikacji wirusa nie oznacza automatycznie konieczności natychmiastowego rozpoczęcia leczenia przeciwwirusowego.
W trakcie skutecznej profilaktyki przeciwwirusowej rutynowe monitorowanie CMV DNA-emii nie jest zwykle zalecane, ponieważ częstość zakażeń przełamujących profilaktykę jest niewielka i wynosi 2–3%.
Drugim wirusem o szczególnym znaczeniu w transplantologii nerek jest poliomawirus BK (BKV). Dlaczego jego reaktywacja stanowi tak duże zagrożenie dla przeszczepionego narządu?
Zakażenie poliomawirusem BK różni się nieco od zakażenia cytomegalowirusem.
Wirusy polyoma wykryto w nabłonku cewek nerkowych u pacjentów po przeszczepieniu nerki już w 1971 roku. Początkowo obserwowano je przede wszystkim jako wirusy latentne, które nie powodowały istotnych powikłań, ponieważ stosowane wówczas leczenie immunosupresyjne było stosunkowo słabe.
Sytuacja zmieniła się w latach dziewięćdziesiątych, kiedy zaczęto stosować silniejsze leczenie immunosupresyjne, hamujące zwłaszcza funkcje limfocytów T. Doprowadziło to do zwiększonej replikacji wirusa i pojawienia się powikłania określanego jako nefropatia BK.
Nefropatia BK rozwija się u części biorców przeszczepionej nerki i może prowadzić do utraty przeszczepu. Jest to szczególnie poważny problem, ponieważ nadal nie dysponujemy lekami o potwierdzonej skuteczności, zarejestrowanymi do leczenia tego powikłania.
Innym przedstawicielem poliomawirusów jest wirus JC (JCV), który u pacjentów z zaburzeniami odporności może prowadzić do postępującej wieloogniskowej leukoencefalopatii (PML) – rzadkiego, ale bardzo ciężkiego powikłania neurologicznego. U biorców przeszczepionych narządów występuje ono jednak sporadycznie.
W 2024 roku opublikowano nowe międzynarodowe zalecenia dotyczące diagnostyki, monitorowania i postępowania w zakażeniach poliomawirusem BK.
Podkreślają one przede wszystkim ważność wczesnego wykrywania replikacji wirusa i jej ilościowego monitorowania. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ podstawową metodą postępowania pozostaje odpowiednia redukcja immunosupresji.
Jakie są najważniejsze rekomendacje dotyczące monitorowania zakażeń BKV i w jaki sposób wyniki ilościowych badań PCR wpływają na decyzje dotyczące leczenia immunosupresyjnego?
Podstawą monitorowania jest ilościowe oznaczanie DNA poliomawirusa BK metodą PCR.
Badanie można wykonywać zarówno w moczu, jak i w osoczu, jednak preferowane jest osocze. Wiremia oznaczana w osoczu lepiej koreluje z ryzykiem rozwoju nefropatii BK niż obecność wirusa w moczu. Wielu pacjentów pod wpływem immunosupresji wydala wirusa BK z moczem, co nie musi bezpośrednio przekładać się na rozwój nefropatii.
Nefropatię BK można ostatecznie potwierdzić na podstawie biopsji przeszczepionej nerki i badania immunohistochemicznego z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych przeciwko małpiemu wirusowi polyoma (antygenowi SV40), który wykazuje wysoką homologię z antygenami ludzkich poliomawirusów.
Nefropatia BK rozwija się przede wszystkim w pierwszych dwóch latach po transplantacji, kiedy intensywność immunosupresji jest największa. Znaczenie mają również inne czynniki ryzyka związane z dawcą, biorcą, zabiegiem operacyjnym czy stosowaniem stentów moczowodowych.
Zgodnie z rekomendacjami ilościowe oznaczanie DNA BKV w osoczu powinno być wykonywane co miesiąc przez pierwszych dziewięć miesięcy po transplantacji, a następnie co trzy miesiące do końca drugiego roku.
Jeżeli wyniki wskazują na narastającą wiremię i ryzyko rozwoju nefropatii BK, konieczna może być redukcja immunosupresji. W przypadku wiremii wynoszącej od 1000 do 10 000 kopii na mililitr zaleca się powtórzenie badania po dwóch–trzech tygodniach, aby ocenić dynamikę replikacji wirusa. Utrzymująca się wiremia poniżej 1000 kopii na mililitr sama w sobie nie stanowi wskazania do redukcji immunosupresji.
Wykazano, że wczesna redukcja immunosupresji, prowadząca do zmniejszenia replikacji BKV, może hamować rozwój cewkowo-śródmiąższowego zapalenia przeszczepionej nerki.
Po rozpoczęciu redukcji immunosupresji konieczne jest dalsze regularne monitorowanie wiremii, zwykle co kilka tygodni, aby ocenić skuteczność postępowania i zdecydować, czy potrzebna jest dalsza modyfikacja leczenia.
Musimy jednak pamiętać, że również BKV jest wirusem latentnym i nie jesteśmy w stanie całkowicie wyeliminować go z organizmu pacjenta. Kiedy uda się zahamować replikację, konieczne może być ponowne stopniowe zwiększanie immunosupresji, aby zapobiec odrzuceniu przeszczepu.
W tym okresie również musimy regularnie monitorować wiremię, ponieważ zbyt silna immunosupresja sprzyja ponownej replikacji wirusa, a zbyt słaba zwiększa ryzyko odrzucenia przeszczepionego narządu.
Skuteczna opieka nad pacjentami po transplantacji wymaga ścisłej współpracy transplantologa z laboratorium diagnostycznym. Jakie znaczenie ma dostępność badań molekularnych i jakie wyzwania wiążą się z ich regularnym wykonywaniem?
W przypadku zakażeń BKV współpraca z laboratorium jest szczególnie istotna. W praktyce regularne oznaczanie wiremii i odpowiednia modyfikacja immunosupresji to podstawowe działania, dzięki którym możemy zapobiegać rozwojowi nefropatii BK i utracie przeszczepionej nerki.
Monitorowanie ilościowe ma tutaj ogromne znaczenie. Preferujemy oznaczenia w osoczu, ponieważ stężenia DNA wirusa w moczu mogą osiągać bardzo wysokie wartości, liczone nawet w milionach kopii na mililitr, a ich interpretacja w kontekście ryzyka nefropatii jest trudniejsza.
Problemem pozostają jednak koszty diagnostyki. Badanie PCR w kierunku CMV czy BKV może kosztować więcej, niż wynosi finansowanie pojedynczej porady w poradni transplantacyjnej. Tymczasem szczególnie w przypadku BKV musimy wykonywać badania co miesiąc, a czasami nawet częściej.
Jest to duże wyzwanie organizacyjne i finansowe, ale nie mamy innego wyjścia. Obserwujemy coraz więcej przypadków nefropatii BK, a poza monitorowaniem wiremii i odpowiednią redukcją immunosupresji nie dysponujemy obecnie skutecznym leczeniem przyczynowym.
Dlatego diagnostyka molekularna ma w przypadku BKV nawet większe znaczenie niż w zakażeniu CMV, dla którego dostępne są możliwości profilaktyki i leczenia przeciwwirusowego.
Diagnostyka molekularna stale się rozwija i obecnie stanowi podstawę rozpoznawania oraz monitorowania wielu zakażeń wirusowych u pacjentów po transplantacji. Metody serologiczne mają w tej grupie chorych ograniczone zastosowanie ze względu na immunosupresję.
W przeszłości w diagnostyce CMV wykorzystywaliśmy również oznaczanie antygenemii CMV, czyli obecności wczesnego antygenu wirusowego. Była to metoda półilościowa, wymagająca oceny mikroskopowej i odpowiedniej liczby leukocytów u pacjenta. Obecnie jest stosowana coraz rzadziej, ponieważ została w dużej mierze zastąpiona przez znacznie bardziej przydatne ilościowe metody PCR.
Dziękuję za rozmowę.
Rozmawiała: Małgorzata Kozłowska
Małgorzata Kozłowska
Kierownik Działu Informacji Naukowej
