Diagnostyka utajonego zakażenia prątkiem gruźlicy (ang. latent tuberculosis infection, LTBI) odgrywa istotną rolę w zapobieganiu rozwojowi aktywnej postaci choroby. Ważnym narzędziem wykorzystywanym w tym celu są testy uwalniania interferonu gamma (ang. interferon-gamma release assays, IGRA). W praktyce laboratoryjnej wyzwaniem pozostają jednak sytuacje, w których wynik testu IGRA nie pozwala na jednoznaczne określenie statusu zakażenia. Problem ten dotyczy zwłaszcza pacjentów z zaburzeniami odporności, u których odpowiedź immunologiczna może być osłabiona. Doniesienia naukowe wskazują, że w przypadku uzyskania nieokreślonego wyniku testu IGRA opartego na metodzie ELISA wartościowym uzupełnieniem diagnostyki może być test T-SPOT.TB, wykorzystujący metodę ELISPOT (ang. enzyme-linked immunospot). Jego zastosowanie pozwala uzyskać wynik rozstrzygający u znacznej części pacjentów, u których wcześniejsze badanie nie umożliwiło jednoznacznej interpretacji.

Czym T-SPOT.TB różni się od innych testów IGRA

Istotna różnica między testem T-SPOT.TB a testami IGRA opartymi na metodzie ELISA dotyczy sposobu przygotowania próbki oraz pomiaru odpowiedzi immunologicznej.

W testach IGRA opartych na metodzie ELISA oznacza się stężenie interferonu gamma (IFN-γ) uwolnionego po stymulacji antygenowej w próbce krwi pełnej. Test T-SPOT.TB wykorzystuje metodę ELISPOT, w której w pierwszej kolejności izoluje się z krwi pełnej frakcję jednojądrzastych komórek krwi obwodowej (ang. peripheral blood mononuclear cells, PBMC), następnie komórki są przemywane i zliczane, a do każdej studzienki wprowadza się ich wystandaryzowaną liczbę.

Metoda ELISPOT umożliwia więc ocenę odpowiedzi immunologicznej na poziomie pojedynczych komórek poprzez zliczanie plamek odpowiadających limfocytom T wydzielającym IFN-γ w odpowiedzi na stymulację swoistymi antygenami kompleksu Mycobacterium tuberculosis. Standaryzacja liczby komórek wykorzystywanych w oznaczeniu ogranicza wpływ różnic w liczbie limfocytów obecnych w próbkach poszczególnych pacjentów, co może mieć szczególne znaczenie w diagnostyce osób z limfopenią lub poddawanych leczeniu immunosupresyjnemu.

T-SPOT.TB – rozwiązania usprawniające pracę laboratorium

Izolacja i przemywanie PBMC oraz standaryzacja ich liczby pozwalają ograniczyć wpływ wybranych czynników biologicznych i analitycznych na wynik badania. Istotną zaletą testu T-SPOT.TB są również rozwiązania usprawniające organizację pracy laboratorium. Jednym z nich jest technologia T-Cell Select, wykorzystująca metodę separacji immunomagnetycznej do izolacji PBMC z krwi pełnej. Zastosowanie przeciwciał i cząstek magnetycznych umożliwia selektywne wyodrębnienie komórek, stanowiąc alternatywę dla tradycyjnej izolacji w gradiencie gęstości. Technologia ta ogranicza również nakład pracy manualnej. Dodatkową korzyścią jest wydłużenie dopuszczalnego czasu od pobrania próbki krwi do jej przetworzenia aż do 54 godzin. Zapewnia to większą elastyczność w organizacji transportu materiału biologicznego, szczególnie z odległych punktów pobrań, a także umożliwia bardziej efektywne planowanie pracy laboratorium, np. poprzez grupowanie próbek i wykonywanie oznaczeń w seriach.

Nieokreślony wynik testu IGRA opartego na metodzie ELISA

Istotnych danych dotyczących postępowania w przypadku nieokreślonych wyników testów IGRA dostarcza badanie Pagnoncelli i wsp., opublikowane w 2024 r. w czasopiśmie „Le Infezioni in Medicina” [1].

Autorzy przeanalizowali wyniki badań przeprowadzonych w Laboratorium Mikrobiologii Klinicznej i Wirusologii Szpitala im. Papieża Jana XXIII w Bergamo od stycznia 2017 r. do maja 2024 r. W tym okresie wykonano łącznie 20 995 oznaczeń testem IGRA opartym na metodzie ELISA (QuantiFERON-TB Gold Plus). Nieokreślony wynik uzyskano w 576 przypadkach, co stanowiło 2,7% wszystkich oznaczeń.

Przyczyny uzyskiwania wyników nieokreślonych mogą być różnorodne. Oprócz nieprawidłowości na etapie przedanalitycznym, związanych z pobieraniem, przechowywaniem lub przetwarzaniem próbek, mogą one wynikać również z czynników zależnych od pacjenta. Należą do nich m.in. obecność substancji zakłócających oznaczenie, np. w przebiegu chorób autoimmunizacyjnych, oraz stosowanie leków immunosupresyjnych wpływających na komórkową odpowiedź immunologiczną.

Laboratorium rekomendowało w takich sytuacjach wykonanie testu T-SPOT.TB jako kolejnego etapu diagnostyki. Do zalecenia zastosowało się 137 spośród 576 pacjentów (23,8%), u których wynik QFT-Plus był nieokreślony.

Przydatność T-SPOT.TB w rozstrzyganiu nieokreślonych wyników – dane kliniczne

Wyniki badania Pagnoncelli i wsp. wskazują na istotną przydatność T-SPOT.TB w przypadku uzyskania nieokreślonego wyniku testu IGRA metodą ELISA (QFT-Plus).

Zastosowanie testu T-SPOT.TB pozwoliło uzyskać jednoznaczny wynik u 120 spośród 137 pacjentów (87,6%), u których wcześniejsze badanie QFT-Plus dało wynik nieokreślony. Co szczególnie istotne, wśród 120 wyników rozstrzygających aż 40 było dodatnich, co wskazywało na obecność swoistej odpowiedzi immunologicznej na antygeny M. tuberculosis u pacjentów, u których wcześniejsze badanie nie pozwalało na jednoznaczną interpretację.

Wynik dodatni może świadczyć o utajonym zakażeniu prątkiem gruźlicy, a jego wykrycie ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ po wykluczeniu aktywnej gruźlicy i ocenie indywidualnego ryzyka pacjent może zostać zakwalifikowany do profilaktycznego leczenia przeciwprątkowego, mającego na celu zmniejszenie ryzyka rozwoju aktywnej choroby.

T-SPOT.TB u pacjentów z zaburzeniami odporności

Szczególną grupę, w której wybór odpowiedniej metody IGRA ma duże znaczenie, stanowią pacjenci z obniżoną odpornością, w tym osoby leczone immunosupresyjnie, pacjenci onkologiczni, pacjenci z HIV oraz kwalifikowani do terapii biologicznej. W tych populacjach zarówno ryzyko progresji zakażenia do aktywnej gruźlicy, jak i prawdopodobieństwo uzyskania nieokreślonego wyniku badania mogą być zwiększone.

Dodatkowych danych dostarcza badanie Batisty i wsp., opublikowane w 2025 r. w „Transplant Infectious Disease”, obejmujące 1299 pacjentów onkologicznych, u których wykonano łącznie 1599 oznaczeń IGRA [2]. Autorzy podają, że wyniki możliwe do jednoznacznej interpretacji uzyskano w przypadku 89% oznaczeń T-SPOT.TB, w porównaniu z 65% oznaczeń testem IGRA opartym na metodzie ELISA. Odsetek wyników nieokreślonych lub nieważnych wynosił odpowiednio ok. 10% dla T-SPOT.TB i 35% dla testu IGRA opartego na metodzie ELISA.

Dane te sugerują, że T-SPOT.TB może być szczególnie przydatny w diagnostyce pacjentów z zaburzeniami odporności, u których uzyskanie wyniku możliwego do interpretacji stanowi istotne wyzwanie diagnostyczne.

Podsumowanie – kiedy warto sięgnąć po T-SPOT.TB

T-SPOT.TB stanowi wartościowe narzędzie w diagnostyce utajonego zakażenia prątkiem gruźlicy, szczególnie w przypadku uzyskania nieokreślonego wyniku testu IGRA opartego na metodzie ELISA. Istotnymi zaletami T-SPOT.TB są standaryzacja liczby komórek wykorzystywanych w oznaczeniu oraz możliwość oceny odpowiedzi immunologicznej na poziomie pojedynczych limfocytów T, co może mieć szczególne znaczenie u pacjentów z zaburzeniami odporności.

W badaniu Pagnoncelli i wsp. zastosowanie T-SPOT.TB pozwoliło uzyskać wynik rozstrzygający u 87,6% pacjentów, u których wcześniejsze badanie dało wynik nieokreślony. Co istotne, identyfikacja osób wykazujących swoistą odpowiedź immunologiczną na antygeny M. tuberculosis może mieć bezpośrednie znaczenie dla dalszego postępowania klinicznego, w tym kwalifikacji do profilaktycznego leczenia przeciwprątkowego po wykluczeniu aktywnej gruźlicy i ocenie indywidualnego ryzyka.

Dostępne dane wskazują zatem na przydatność T-SPOT.TB jako narzędzia diagnostycznego, szczególnie u pacjentów, u których wiarygodna ocena zakażenia prątkiem gruźlicy ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania klinicznego.

Piśmiennictwo

1. Pagnoncelli M., Arosio M., Genovesi A. i wsp. Performance of the T-SPOT.TB test in patients with indeterminate QuantiFERON-TB Gold Plus results: proposal for an algorithm for the diagnosis of Latent Tuberculosis Infection. Le Infezioni in Medicina. 2024;32(4):525–531. doi:10.53854/liim-3204-11.
2. Batista M.V., Sassine J., Khawaja F. i wsp. The Utility of Interferon-γ Release Assays in the Diagnosis of Tuberculosis in Patients With Cancer. Transplant Infectious Disease. 2025;27(2). doi:10.1111/tid.14428.
3. World Health Organization. WHO consolidated guidelines on tuberculosis. Module 3: diagnosis. Geneva: WHO; 2025.