Zaburzenia wzrastania u dzieci stanowią istotne wyzwanie diagnostyczne w praktyce pediatrycznej i endokrynologicznej. Niskorosłość, definiowana jako wzrost poniżej 3. centyla dla wieku i płci, może być objawem wielu schorzeń, od łagodnych po poważne zaburzenia endokrynologiczne i genetyczne. Wczesna identyfikacja przyczyny opóźnienia wzrastania jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego postępowania terapeutycznego.

Kluczowe etapy diagnostyki zaburzeń wzrastania

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od dokładnego zebrania wywiadu i analizy krzywej wzrastania dziecka z uwzględnieniem danych z książeczki zdrowia oraz pomiarów wzrostu i masy ciała. Następnie przeprowadza się badanie przedmiotowe, oceniając proporcje ciała, cechy dysmorficzne oraz obecność objawów towarzyszących. W przypadku podejrzenia patologii niezbędne jest rozszerzenie diagnostyki o badania laboratoryjne i obrazowe.

Choć zaburzenia wzrastania mogą być przejściowe, brak prawidłowego jego tempa może wynikać z dysfunkcji gospodarki hormonalnej i utrzymywać się przez dłuższy czas. Takie zaburzenia wzrastania wymagają leczenia i wynikają z niedoboru ludzkiego hormonu wzrostu (ang. growth hormone, GH), zwanego również somatotropiną.

Terapia rekombinowanym GH (rhGH) jest skuteczna, ale podlega ścisłym kryteriom kwalifikacji, a efektywność leczenia zależy m.in. od tego, w jakim wieku był pacjent, kiedy je rozpoczęto, i dawki rhGH.

Funkcja hormonu wzrostu w organizmie

Hormon peptydowy GH jest wydzielany przez przedni płat przysadki mózgowej i pełni dwie główne funkcje – stymuluje wzrost kości, mięśni i narządów wewnętrznych oraz odgrywa kluczową rolę w metabolizmie, szczególnie w przemianach węglowodanów, białek, tłuszczów i minerałów. Wzrost ciała człowieka kończy się, gdy płytki wzrostowe (obszary chrząstki znajdujące się na końcach kości długich, których główną funkcją jest umożliwienie wzrostu kości na długość w okresie rozwojowym) ulegną zamknięciu. Po tym czasie GH odpowiada głównie za utrzymanie prawidłowej budowy ciała.

Efekty działania GH są w dużej mierze pośrednie – poprzez stymulację produkcji IGF-I (insulinopodobnego czynnika wzrostu I) w wątrobie. IGF-I działa w odpowiednich tkankach docelowych i hamuje wydzielanie GH na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. We krwi IGF-I występuje głównie w postaci związanej z białkiem transportującym (IGFBP-3), które również jest regulowane przez GH i produkowane w wątrobie.

Endokrynologiczne zaburzenia wzrastania związane z niedoborem lub nadmiarem GH

W niedoczynności przysadki mózgowej wydzielanie GH jest niewystarczające. Może to być spowodowane wadami genetycznymi, guzami lub urazami przysadki. U dzieci niedobór GH prowadzi do niskorosłości, która często zostaje zauważona między 2. a 10. rokiem życia. Szacuje się, że dotyczy to 1 na 4000–10 000 dzieci. Gdy rodzice zgłoszą się do lekarza, podejrzenie niedoboru hormonu wzrostu można szybko potwierdzić, a następnie wdrożyć odpowiednie leczenie oparte na rekombinowanym GH, by jak najlepiej wspomóc wzrost i rozwój dziecka. Jednak jeśli objawy niedoboru GH są łagodne lub zaburzenie pojawia się dopiero w okresie dojrzewania albo w wieku dorosłym, diagnoza może zostać postawiona z dużym opóźnieniem. Brak odpowiedniego, wczesnego leczenia może prowadzić do poważnych konsekwencji – oprócz niskorosłości, która może wpływać na zdrowie psychiczne, może wystąpić ogólne osłabienie organizmu, w tym kości, zmniejszenie masy mięśniowej i nieprawidłowe rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. W efekcie może dojść do otyłości i chorób układu sercowo-naczyniowego.

W przeciwnym przypadku, czyli przy nadmiernej produkcji GH, nadwyżka IGF-I spowodowana zaburzeniami funkcji przedniego płata przysadki prowadzi do gigantyzmu – jeśli płytki wzrostowe są jeszcze otwarte, lub do akromegalii – jeśli nadmiar występuje w późniejszym okresie. W przypadku gigantyzmu proporcje ciała są zazwyczaj prawidłowe, natomiast w akromegalii zbyt duży wzrost dotyczy akr (nosa, brody, palców rąk i nóg), które powiększają się w stosunku do reszty ciała. Zmiany mogą również obejmować narządy wewnętrzne. Jeśli przyczyna nadmiaru GH nie zostanie wyeliminowana (np. poprzez podanie leków hamujących produkcję GH), może to prowadzić do wielu problemów zdrowotnych i powikłań. Należą do nich bóle stawów, zaburzenia widzenia, bóle głowy, trudności z oddychaniem, nadmierne pocenie się, powiększenie narządów wewnętrznych, choroby układu krążenia, cukrzyca, zaburzenia czucia i objawy porażenne. Podstępny przebieg tego zaburzenia hormonalnego oraz brak typowych objawów we wczesnym stadium znacznie utrudniają diagnozę. Pacjenci są więc zależni od precyzyjnej diagnostyki, która umożliwia szybkie rozpoczęcie terapii i jej dalsze monitorowanie.

Markery gospodarki GH

Zaburzenia wzrastania są zazwyczaj diagnozowane na podstawie oznaczeń poziomu GH, IGF-I i IGFBP-3. Pojedynczy pomiar krążącego GH ma jednak ograniczoną wartość diagnostyczną ze względu na pulsacyjne wydzielanie tego hormonu, zgodne z rytmem dobowym, co powoduje duże wahania jego stężenia. GH ma również krótki okres półtrwania – około 20 minut. W rezultacie poziom GH w surowicy u zdrowych i aktywnych osób jest zazwyczaj niski. Dlatego do rozpoznania niedoboru lub nadmiaru GH zaleca się wykonywanie testów stymulacyjnych lub hamujących, w których oznacza się stężenie GH po określonym bodźcu (1–6).

Stężenia IGF-I i/lub IGFBP-3 we krwi nie ulegają dobowym wahaniom, dlatego mogą stanowić pomoc w diagnostyce niedoboru GH. Ich głównym zastosowaniem jest jednak pośrednia ocena stanu gospodarki GH w ramach monitorowania terapii substytucyjnej (7, 8).

W przypadku akromegalii pojedynczy pomiar GH również nie wystarcza do ustalenia rozpoznania – jeśli stężenie GH w surowicy jest podwyższone, podejrzenie akromegalii potwierdza się lub wyklucza za pomocą testów czynnościowych (np. test tolerancji glukozy oceniający hamowanie wydzielania GH). Przydatne jest także oznaczenie stężenia IGF-I, które umożliwia ocenę wydzielania GH. Po rozpoczęciu terapii poziom IGF-I dostarcza również informacji o jej skuteczności – jego utrzymujące się podwyższone stężenie może świadczyć o aktywnym przebiegu choroby.

Testy do diagnostyki zaburzeń wzrastania u dzieci, młodzieży i dorosłych

Endokrynologiczne zaburzenia wzrastania, takie jak niskorosłość czy akromegalia, można wykrywać dzięki odpowiednim markerom biochemicznym. Markery te odgrywają również kluczową rolę w monitorowaniu skuteczności leczenia. Z myślą o diagnostyce zaburzeń wzrastania firma Immunodiagnostic Systems (IDS) oferuje kompleksowe portfolio wysokiej jakości testów chemiluminescencyjnych (ChLIA) do zautomatyzowanego, standaryzowanego i precyzyjnego oznaczania istotnych parametrów:

• IDS Human Growth Hormone (hGH),
• IDS Insulin-like Growth Factor-I (IGF-I),
• IDS Insulin-like Growth Factor Binding Protein-3 (IGFBP-3).

Testy są kalibrowane zgodnie z międzynarodowymi standardami WHO i wymagają jedynie niewielkiej objętości próbki. Test IDS Human Growth Hormone (hGH) umożliwia również oznaczanie GH podczas terapii pegwisomantem (rekombinowanym antagonistą GH stosowanym w leczeniu akromegalii) oraz u kobiet w ciąży, ponieważ podczas analizy nie zachodzą reakcje krzyżowe z pegwisomantem ani łożyskowym GH. Rozległe dane badawcze dotyczące parametrów IGF-I i IGFBP-3, uzyskane w badaniach z wykorzystaniem testów IDS, umożliwiły opracowanie wiarygodnych zakresów referencyjnych zarówno dla dorosłych, jak i dzieci (9–11).

Podsumowanie

Zaburzenia wzrastania, takie jak niskorosłość czy akromegalia, stanowią istotne wyzwanie diagnostyczne w pediatrii i endokrynologii. Kluczową rolę w identyfikacji przyczyn tych zaburzeń odgrywa ocena gospodarki hormonalnej, w tym oznaczanie poziomu GH, IGF-I i IGFBP-3. Ze względu na pulsacyjne wydzielanie GH i jego krótki okres półtrwania w diagnostyce niedoboru lub nadmiaru tego hormonu stosuje się testy czynnościowe. IGF-I i IGFBP-3, dzięki stabilnemu poziomowi we krwi, znajdują zastosowanie zarówno w diagnostyce, jak i monitorowaniu leczenia. Kompleksowe portfolio testów IDS umożliwia precyzyjne, zautomatyzowane oznaczanie tych parametrów zgodnie z międzynarodowymi standardami, wspierając tym samym skuteczną diagnostykę i terapię pacjentów z zaburzeniami wzrastania w każdym wieku.

Opracowano na podstawie: https://www.euroimmunblog.com/high-quality-diagnostics-growth-disorders-acromegaly/

Piśmiennictwo

1. Schilbach K, et al. Determinants of the growth hormone nadir during oral glucose tolerance test in adults.Eur J Endocrinol 181(1): 55–67 (2019).
2. Klose M, et al.Prevalence of posttraumatic growth hormone deficiency is highly dependent on the diagnostic set-up: results from The Danish National Study on Posttraumatic Hypopituitarism.J Clin Endocrinol Metab 99(1): 101–10 (2014).
3. Wagner IV, et al. Clinical evidence-based cutoff limits for GH stimulation tests in children with a backup of results with reference to mass spectrometry.Eur J Endocrinol 171(3): 389–97 (2014).
4. Deutschbein T, et al. Anthropometric factors have significant influence on the outcome of the GHRH-arginine test: establishment of normative data for an automated immunoassay specifically measuring 22 kDa human growth hormone.Eur J Endocrinol 176(3): 273–281 (2017).
5. Garcia JM, et al.Sensitivity and specificity of the macimorelin test for diagnosis of AGHD.Endocr Connect 10(1): 76–83 (2021).
6. Manolopoulou J, et al. Automated 22-kD growth hormone-specific assay without interference from Pegvisomant.Clin Chem 58(10): 1446–56 (2012).
7. Blum WF, Ranke MB. Use of insulin-like growth factor-binding protein 3 for the evaluation of growth disorders.Horm Res 33 Suppl 4: 31–7 (1990).
8. Ranke MB, et al. Significance of basal IGF-I, IGFBP-3 and IGFBP-2 measurements in the diagnostics of short stature in children.Horm Res 54(2): 60–8 (2000).
9. Bidlingmaier M, et al. Reference intervals for insulin-like growth factor-1 (igf-i) from birth to senescence: results from a multicenter study using a new automated chemiluminescence IGF-I immunoassay conforming to recent international recommendations.J Clin Endocrinol Metab 99(5): 1712–21 (2014).
10. Friedrich N, et al. Age- and sex-specific reference intervals across life span for insulin-like growth factor binding protein 3 (IGFBP-3) and the IGF-I to IGFBP-3 ratio measured by new automated chemiluminescence assays.J Clin Endocrinol Metab 99(5): 1675–86 (2014).
11. Bidlingmaier M, et al. Differences in the Distribution of IGF-I Concentrations Between European and US Populations.J Endocr Soc 6(7): bvac081 (2022).