Międzynarodowa grupa ekspertów opublikowała w 2023 roku najnowsze zalecenia „Detection of antinuclear antibodies: recommendations from EFLM, EASI and ICAP”, które stanowią istotny krok w kierunku zapewnienia wysokiej jakości badań ANA. W inicjatywie tej udział wzięły grupy robocze: (i) „Autoimmunity Testing” Europejskiej Federacji Chemii Klinicznej i Medycyny Laboratoryjnej (ang. European Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine, EFLM); (ii) Europejskiej Inicjatywy Standaryzacyjnej na rzecz Autoimmunizacji (ang. European Autoimmunity Standardization Initiative, EASI); oraz (iii) Międzynarodowego Konsensusu w sprawie Typów Świeceń ANA (ang. International Consensus on ANA Patterns, ICAP).

Wkład EUROIMMUN Polska w podnoszenie jakości badań ANA

Firma EUROIMMUN Polska, jako czołowy producent wiarygodnych testów do detekcji autoprzeciwciał, w tym przeciwciał przeciwjądrowych (ang. antinuclear antibodies, ANA), aktywnie uczestniczyła w tłumaczeniu nowych rekomendacji na język polski. Udział w projekcie, którego efektem jest publikacja polskiej wersji językowej wytycznych, umożliwiły nam nasza wiedza i doświadczenie oraz współpraca z ekspertami. Cieszymy się, że możemy przyczyniać się do standaryzacji i podnoszenia jakości diagnostyki ANA w naszym kraju.

Z uwagi na szeroki zakres nowych wytycznych oraz szczegółowy opis każdego aspektu badań ANA, przygotowaliśmy dwa artykuły, które podsumowują kluczowe informacje. W pierwszym omówiliśmy najważniejsze zasady dotyczące wykrywania ANA, natomiast niniejszy wpis poświęcony jest klinicznym stanom związanym z ANA, zgodnie z najnowszym stanem wiedzy.

Stany kliniczne związane z ANA

Od 1958 roku badania w kierunku ANA stały się nieodłącznym elementem diagnostyki chorób autoimmunizacyjnych. Wraz z postępem technologicznym metody wykrywania ANA uległy znacznemu udoskonaleniu, co przyczyniło się do poprawy czułości i swoistości testów, a tym samym lepszej opieki nad pacjentami. Poniżej przedstawiamy opisy stanów klinicznych związanych z występowaniem ANA, które przygotowane zostały w oparciu o najnowsze rekomendacje EFLM, EASI i ICAP.

1. Układowe choroby tkanki łącznej

ANA odgrywają rolę biomarkerów w diagnostyce oraz niekiedy również w prognozowaniu układowych chorób tkanki łącznej, które określane są jako choroby reumatyczne związane z ANA (ang. ANA-associated rheumatic diseases, AARD). Zalicza się do nich toczeń rumieniowaty układowy (ang. systemic lupus erythematosus, SLE), zespół Sjögrena (ang. Sjögren’s syndrome, SjS), twardzinę układową (ang. systemic sclerosis, SSc), mieszaną chorobę tkanki łącznej (ang. mixed connective tissue disease, MCTD) oraz idiopatyczne miopatie zapalne (ang. idiopathic inflammatory myopathies, IIM).

Co niezwykle ważne, niektóre specyficzne autoprzeciwciała (ANA) są integralną częścią kryteriów klasyfikacyjnych dla tych chorób, np.:

• SLE: anty-dsDNA i anty-Sm,
• SjS: anty-SSA/Ro,
• SSc: anty-topoizomeraza-I/Scl70, anty-CENP-B, anty-polimeraza RNA III,
• MCTD: anty-U1-RNP oraz
• IIM: anty-Jo1.

W badaniu ANA istotne jest, że ryzyko (prawdopodobieństwo) wystąpienia choroby autoimmunizacyjnej rośnie wraz z mianami przeciwciał wykrytych zarówno w teście immunofluorescencji pośredniej na komórkach HEp-2 (ang. HEp-2 indirect immunofluorescence assay, HEp-2 IFA), jak i teście fazy stałej (ang. solid phase assays, SPA). Ze względu na brak jednego testu, który jednocześnie charakteryzowałby się wysoką czułością i swoistością, najwyższą wartość kliniczną osiąga się poprzez połączenie IFA i SPA. Podwójny wynik pozytywny ma najwyższy współczynnik prawdopodobieństwa (ang. likelihood ratio, LR) dla AARD. HEp-2 IFA może wykrywać przeciwciała niewykrywalne przez SPA (jak w SSc), a SPA może identyfikować przeciwciała pomijane przez IFA (np. w SjS).

2. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów

Oznaczanie ANA ma również duże znaczenie w diagnostyce młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów (MIZS) (ang. juvenile idiopathic arthritis, JIA). Zgodnie z międzynarodowym konsensusem Międzynarodowej Organizacji Badawczej Reumatologów Dziecięcych u pacjentów z podejrzeniem MIZS o wczesnym początku z obecnością przeciwciał przeciwjądrowych powinno się wykonać badanie w kierunku ANA na HEp-2 IFA (punkt odcięcia ≥1:160). W celu prognozowania zapalenia błony naczyniowej oka należy wykonać test w kierunku ANA metodą IFA. Nie ma ustalonego punktu odcięcia, jednak im wyższe miano przeciwciał, tym wyższa dodatnia wartość predykcyjna.

3. Autoimmunologiczne zapalenie wątroby

Kolejnym stanem klinicznym, w którym detekcja ANA ma znaczenie, jest autoimmunologiczne zapalenie wątroby (ang. autoimmune hepatitis, AIH). Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami w przypadku podejrzenia AIH (nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych, podwyższone IgG, martwica kęsowa [ang. interface hepatitis]) należy wykonać badanie w kierunku przeciwciał metodą IFA na tkankach gryzoni (wątroba, nerka, żołądek), co pozwala na wykrycie ANA, SMA oraz przeciwciał anty-LKM-1 i anty-LC1. W przypadku wykrycia ANA wzór świecenia powinien być zdefiniowany w badaniu HEp-2 IFA. Zgodnie z międzynarodowymi wytycznymi i rekomendacjami punkt odcięcia (cut-off) na tkankach gryzoni powinien wynosić ≥1:40 dla dorosłych i ≥1:20 dla dzieci.

4. Pierwotne zapalenie dróg żółciowych

ANA odgrywają istotną rolę również w diagnostyce pierwotnego zapalenia dróg żółciowych (ang. primary biliary cholangitis, PBC). Aktualne wytyczne podkreślają, że w przypadku klinicznego podejrzenia PBC należy wykonać badanie przeciwciał przeciwmitochondrialnych (AMA) metodą IFA z wykorzystaniem potrójnego substratu tkankowego. Przeciwciała anty-PDH-E2 można potwierdzić za pomocą testów antygenowoswoistych. Przydatność diagnostyczna HEp-2 IFA w celu wykrywania AMA wymaga dalszych badań. PBC-swoiste ANA mogą być wykrywane za pomocą HEp-2 IFA i potwierdzane za pomocą testów antygenowoswoistych dla przeciwciał anty-Sp100 i anty-gp210.

5. Populacja ogólna/zdrowa

Należy pamiętać, że ANA mogą występować u znacznej liczby zdrowych osób (w tym dzieci, dorosłych i osób starszych), a częstość ich występowania wzrasta wraz z wiekiem. Fakt ten należy uwzględnić przy interpretacji wyników testów.

Podsumowanie

W 2023 roku międzynarodowa grupa ekspertów opublikowała zalecenia dotyczące wykrywania przeciwciał przeciwjądrowych (ANA), które są kluczowym elementem diagnostyki chorób autoimmunizacyjnych. Te nowe wytyczne, stworzone przez EFLM, EASI i ICAP, mają na celu zapewnienie wysokiej jakości badań ANA oraz standaryzację ich stosowania w praktyce klinicznej. Należy zaznaczyć, że w grupach roboczych opracowujących nowe rekomendacje dotyczące detekcji ANA brali udział również polscy eksperci, w tym: dr n. med. Katarzyna Fischer, prof. dr hab. n. med. Marek Brzosko, prof. dr hab. n. med. Eugeniusz J. Kucharz, dr hab. n. med. Bogdan Batko, prof. dr hab. n. med. Zbigniew Żuber oraz dr n. med. Piotr Dąbrowski.

Opracowano na podstawie: Bonroy C., Vercammen M., Fierz W. et al., Rekomendacje EFLM, EASI oraz ICAP: Detekcja przeciwciał przeciwjądrowych, Publikacja EFLM. Diagn Lab. (2024); 60 (2): 38–83, https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6716.