21 września obchodzimy Światowy Dzień Miopatii Zapalnych (ang. World Myositis Day), poświęcony zwiększaniu świadomości na temat miopatii zapalnych, ich objawów, diagnostyki i wpływu na życie pacjentów. To dobry moment, aby przypomnieć, że idiopatyczne miopatie zapalne (ang. idiopathic inflammatory myopathies, IIM) są obecnie postrzegane jako heterogenna grupa chorób autoimmunizacyjnych o zróżnicowanym obrazie klinicznym, serologicznym i narządowym. W tym kontekście diagnostyka autoprzeciwciał odgrywa istotną rolę w określaniu fenotypu choroby oraz ryzyka określonych powikłań.

Wynik badania serologicznego może ukierunkować rozpoznanie, pomóc ocenić ryzyko zajęcia narządowego, wskazać pacjentów wymagających szczególnej czujności pulmonologicznej lub onkologicznej, a także wspierać decyzje dotyczące dalszej diagnostyki i monitorowania.

IIM – dlaczego sama ocena mięśni już nie wystarcza

Idiopatyczne miopatie zapalne są heterogenną grupą układowych chorób autoimmunizacyjnych, w których zajęcie mięśni szkieletowych jest częste, ale obraz kliniczny może obejmować również skórę, płuca, stawy, serce i inne narządy.

U części pacjentów istotne znaczenie mają objawy skórne, zapalenie stawów, śródmiąższowa choroba płuc (ang. interstitial lung disease, ILD), zajęcie serca, objawy naczyniowe czy współistnienie innych chorób tkanki łącznej.

Dlatego pytanie diagnostyczne coraz częściej nie brzmi wyłącznie: „Czy pacjent ma zapalenie mięśni?”, ale również: „Jaki fenotyp IIM reprezentuje pacjent i jakie ryzyko kliniczne się z tym wiąże?”.

W praktyce wyróżnia się:

• zapalenie skórno-mięśniowe (łac. dermatomyositis, DM);
• zapalenie wielomięśniowe (łac. polymyositis, PM);
• immunozależną miopatię martwiczą (ang. immune-mediated necrotizing myopathy, IMNM);
• zespół antysyntetazowy (ang. antisynthetase syndrome, ASS),
• zespół nakładania (ang. overlap myositis, OM);
• wtrętowe zapalenie mięśni (ang. inclusion body myositis, IBM).

Każdy z tych fenotypów może wymagać nieco innego podejścia diagnostycznego i klinicznego.

Po co badać autoprzeciwciała w miopatiach zapalnych

Autoprzeciwciała związane z myositis są ważnym elementem współczesnej diagnostyki IIM. Ich wykrycie może mieć istotne znaczenie diagnostyczne i prognostyczne oraz pomagać w określeniu fenotypu choroby, ryzyka zajęcia narządowego i planowaniu dalszego postępowania.

W praktyce diagnostyka autoprzeciwciał może:

• wspierać różnicowanie głównych fenotypów idiopatycznych miopatii zapalnych,
• identyfikować pacjentów ze zwiększonym ryzykiem śródmiąższowej choroby płuc,
• wskazywać sytuacje wymagające zwiększonej czujności onkologicznej,
• wspierać rozpoznawanie zespołów nakładania z innymi chorobami tkanki łącznej,
• wspierać diagnostykę wtrętowego zapalenia mięśni,
• ukierunkowywać dalszą diagnostykę narządową i monitorowanie pacjenta.

Szczególne znaczenie mają przeciwciała swoiste dla myositis (ang. myositis-specific autoantibodies, MSA) oraz przeciwciała towarzyszące myositis (ang. myositis-associated autoantibodies, MAA). MSA są silniej związane z określonymi fenotypami IIM, natomiast MAA częściej pomagają rozpoznać szerszy kontekst choroby, np. zespół nakładania lub współistnienie cech innych chorób autoimmunizacyjnych.

Fenotypowanie pacjenta – autoprzeciwciała jako kliniczny drogowskaz

Profil autoprzeciwciał może dostarczać informacji wykraczających poza samo rozpoznanie IIM. Określone swoistości serologiczne są związane z charakterystycznymi fenotypami klinicznymi i ryzykiem określonych powikłań narządowych.

W zapaleniu skórno-mięśniowym obecność przeciwciał anty-MDA5 jest związana ze zwiększonym ryzykiem ILD, w tym szybko postępującej śródmiąższowej choroby płuc. Ich wykrycie powinno więc zwiększać czujność pulmonologiczną i skłaniać do odpowiedniej oceny układu oddechowego.

U dorosłych pacjentów obecność przeciwciał anty-TIF1γ, a także anty-NXP2, jest uwzględniana w stratyfikacji ryzyka nowotworu i może wskazywać na potrzebę bardziej intensywnego screeningu onkologicznego, zależnie od całego profilu ryzyka pacjenta.

W zespole antysyntetazowym kluczowe znaczenie mają przeciwciała przeciw syntetazom aminoacylo-tRNA, takie jak anty-Jo-1, anty-PL-7, anty-PL-12, anty-EJ, anty-OJ, a także rzadsze przeciwciała, m.in. anty-Ha, anty-Ks i anty-Zo. Ich identyfikacja może wspierać rozpoznanie pacjentów, u których objawy płucne, stawowe, skórne lub naczyniowe są elementem jednego procesu chorobowego.

W immunozależnej miopatii martwiczej należy zwrócić uwagę na przeciwciała anty-SRP i anty-HMGCR. Ich obecność wspiera rozpoznanie IMNM i pomaga określić charakter fenotypu klinicznego, który często przebiega z nasilonym osłabieniem mięśni i znacznym wzrostem aktywności kinazy kreatynowej.

Przeciwciała anty-PM-Scl i anty-Ku są szczególnie istotne w kontekście zespołów nakładania. Z kolei anty-Ro52, choć mniej swoiste, mogą dostarczać dodatkowych informacji prognostycznych, zwłaszcza w określonych profilach serologicznych związanych z ILD.

Dlaczego badania panelowe są dziś tak ważne

Współczesna diagnostyka IIM wymaga szerokiego spojrzenia, ponieważ pacjenci mogą prezentować bardzo zróżnicowane fenotypy kliniczne i serologiczne. Badania panelowe umożliwiają jednoczesną ocenę wielu MSA i MAA, co jest szczególnie przydatne ze względu na heterogenność IIM. Pozwala to uzyskać szeroki profil serologiczny w jednym badaniu i ukierunkować dalszą diagnostykę.

EUROLINE Autoimmune Inflammatory Myopathies 20 Ag – szerokie wsparcie diagnostyki IIM

Nowoczesne testy immunoblot umożliwiają jednoczesną ocenę wielu autoprzeciwciał w jednym badaniu. Przykładem jest EUROLINE Autoimmune Inflammatory Myopathies 20 Ag (IgG), obejmujący 20 antygenów związanych z idiopatycznymi miopatiami zapalnymi.

Panel umożliwia badanie zarówno MSA, jak i MAA, związanych m.in. z zapaleniem skórno-mięśniowym, zespołem antysyntetazowym, immunozależną miopatią martwiczą, zespołami nakładania oraz wtrętowym zapaleniem mięśni.

Szczególnie istotne jest uwzględnienie antygenu cN-1A, którego oznaczenie może wspierać diagnostykę wtrętowego zapalenia mięśni, oraz rzadszych syntetaz tRNA, które poszerzają możliwości diagnostyczne w zespole antysyntetazowym.

Szeroki profil serologiczny może już na wczesnym etapie diagnostyki dostarczyć informacji pomocnych w dalszym różnicowaniu IIM i ukierunkowaniu oceny narządowej.

Światowy Dzień Miopatii Zapalnych – co warto zapamiętać

Z okazji Światowego Dnia Miopatii Zapalnych należy podkreślić trzy najważniejsze elementy współczesnej diagnostyki IIM.

Po pierwsze, idiopatyczne miopatie zapalne nie dotyczą wyłącznie mięśni. Są chorobami wielowymiarowymi, a ich rozpoznanie wymaga oceny klinicznej, narządowej i laboratoryjnej.

Po drugie, autoprzeciwciała pomagają identyfikować określone fenotypy myositis, oceniać ryzyko wybranych powikłań narządowych i nowotworowych oraz ukierunkowywać dalszą diagnostykę i monitorowanie.

Po trzecie, badania panelowe umożliwiają jednoczesną ocenę wielu MSA i MAA, w tym rzadziej występujących, ale klinicznie istotnych autoprzeciwciał.

Piśmiennictwo:

Fontana P.N. et al. Applicability of a serodiagnostic line blot for idiopathic inflammatory myopathy: the muscle biopsy is not all. Front. Neurol., 6 January 2025; doi.org/10.3389/fneur.2024.1504260.