Dziś, 8 maja, obchodzimy Światowy Dzień Walki z Rakiem Jajnika (World Ovarian Cancer Day) – jednego z najtrudniejszych do wczesnego rozpoznania i leczenia nowotworów złośliwych układu rozrodczego kobiet. Choroba ta ze względu na niespecyficzne objawy we wczesnych stadiach oraz brak skutecznych badań przesiewowych jest często diagnozowana dopiero w zaawansowanym stadium. Rocznie w Polsce rozpoznaje się ten nowotwór u około 3 tysięcy pacjentek, a blisko 2 tysiące z nich umiera.

W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się neurologicznym objawom raka jajnika, związanym z tzw. neurologicznymi zespołami paranowotworowymi (NZP). Choć są one rzadkie, mogą być pierwszą manifestacją choroby nowotworowej i obejmować m.in. ataksję móżdżkową, limbiczne zapalenie mózgu czy neuropatie czuciowe. Zespoły te są wynikiem autoimmunizacyjnej odpowiedzi organizmu skierowanej przeciwko wspólnym antygenom obecnym zarówno w tkance nowotworowej, jak i układzie nerwowym.

Rak jajnika – cichy zabójca

Rak jajnika bywa określany mianem „cichego zabójcy” ze względu na swój skryty przebieg kliniczny – rozwija się stopniowo, przez długi czas pozostając bezobjawowy lub manifestując się jedynie niespecyficznymi, łagodnymi dolegliwościami ze strony jamy brzusznej. Do najczęściej obserwowanych objawów należą: utrata łaknienia, wzdęcia, uczucie wczesnej sytości oraz nieregularne krwawienia z dróg rodnych. Symptomy te są nieswoiste i często mylone z dolegliwościami o innym podłożu, co sprzyja opóźnionej diagnostyce. W momencie rozpoznania choroba nierzadko osiąga już stadium zaawansowane, wymagające agresywnego postępowania terapeutycznego, obejmującego zabieg chirurgiczny mający na celu radykalne usunięcie zmiany nowotworowej oraz uzupełniającą chemioterapię.

Niepokojące objawy neurologiczne

Neurologiczne zespoły paranowotworowe (NZP) stanowią heterogenną grupę rzadkich, lecz potencjalnie ciężkich powikłań towarzyszących chorobom nowotworowym, których patogeneza nie jest związana z bezpośrednim naciekaniem nowotworu, jego przerzutami ani działaniem toksycznym terapii przeciwnowotworowej. Ich etiologia ma charakter immunologiczny – wytwarzane są przeciwciała przeciwko antygenom nowotworowym, które wykazują podobieństwo lub tożsamość z antygenami struktur układu nerwowego, w szczególności neuronów i komórek glejowych. W wyniku reakcji krzyżowej dochodzi do immunozależnego uszkodzenia struktur układu nerwowego, co manifestuje się szeregiem objawów neurologicznych o zróżnicowanym obrazie klinicznym.

Wkład w odkrycie immunopatogenezy zespołów paranowotworowych wniósł m.in. wybitny polski immunolog, prof. Jan Żeromski, który współuczestniczył w opisaniu mechanizmów autoimmunizacji towarzyszących tym zespołom [1].

Najczęściej obserwowane NZP u pacjentem z rakiem jajnika to:

• paranowotworowa ataksja móżdżkowa,
• limbiczne zapalenie mózgu,
• neuropatia czuciowa (ganglioradikulopatia),
• paranowotworowe zwyrodnienie móżdżku
• zespół miasteniczny typu Lamberta-Eatona (rzadziej).

Przeciwciała antyneuralne i ich związek z rakiem jajnika

W przypadku raka jajnika najważniejsze klinicznie są następujące autoprzeciwciała:

• anty-Yo (PCA-1) – najczęściej związane z ataksją móżdżkową, obecne również w nowotworach piersi,
• anty-Hu (ANNA-1) – często obserwowane w raku drobnokomórkowym płuca, ale także w innych guzach, w tym w raku jajnika,
• anty-Ri (ANNA-2) – związane z zapaleniem pnia mózgu, oczopląsem, mioklonią,
• anty-Ma2 – związane z zapaleniem układu limbicznego i pnia mózgu, częściej u młodszych pacjentek,
• anty-CV2 (CRMP5) – obecne przy różnorodnych objawach neurologicznych,
• anty-amfifizyna – związane z objawami rdzeniowymi i zapaleniem mózgu.

Istotne jest, że objawy neurologiczne często poprzedzają rozpoznanie nowotworu – niekiedy nawet o kilka miesięcy. Dlatego obecność przeciwciał neuralnych w surowicy lub płynie mózgowo-rdzeniowym (PMR) powinna skłonić do szerokiej diagnostyki onkologicznej, w tym obrazowania miednicy i jamy brzusznej, a także oznaczenia markerów nowotworowych (CA125, HE4, ROMA).

Znaczenie wczesnego rozpoznania

Wczesne rozpoznanie NZP daje szansę na szybsze wykrycie raka jajnika, rozpoczęcie leczenia przyczynowego (chirurgia, chemioterapia) oraz wdrożenie leczenia immunomodulującego. W wielu przypadkach poprawa objawów neurologicznych jest możliwa, choć niekiedy dochodzi do trwałych deficytów neurologicznych, nawet mimo skutecznego leczenia onkologicznego.

Podsumowanie

Rak jajnika, nazywany często „cichym zabójcą”, pozostaje jednym z największych wyzwań onkologii ginekologicznej ze względu na niespecyficzne objawy we wczesnych stadiach oraz brak skutecznych badań przesiewowych. W Światowym Dniu Walki z Rakiem Jajnika warto zwrócić uwagę nie tylko na typowe objawy ze strony jamy brzusznej, ale również na coraz lepiej poznane, choć rzadkie, neurologiczne zespoły paranowotworowe (NZP). Objawy neurologiczne mogą poprzedzać rozpoznanie nowotworu i stanowić ważny sygnał alarmowy. Wczesna identyfikacja przeciwciał antyneuralnych oraz wdrożenie szerokiej diagnostyki onkologicznej mogą przyczynić się do szybszego wykrycia raka jajnika, poprawiając rokowanie i jakość życia pacjentek.

Piśmiennictwo:

1. C. Wilkinson, J. Żeromski (1965). Immunofluorescent detection of antibodies against neurones in sensory carcinomatous neuropathy. Brain, Sep;88(3):529-83.