Obecność przeciwciał anty-ITPR1 (przeciw receptorowi inozytolo-1,4,5-trisfosforanu typu 1) może być jedną z przyczyn pogorszenia funkcji poznawczych przypominającego chorobę Alzheimera. Na taki mechanizm wskazuje retrospektywny opis przypadku opublikowany przez zespół badaczy z Norwegii i Niemiec we współpracy z Euroimmun [1].

Przeciwciała anty-ITPR1

Od czasu pierwszego opisu w 2014 roku obecność przeciwciał anty-ITPR1 została rozpoznana jako przyczyna klinicznie heterogennego spektrum objawów. Choć początkowo przeciwciała te stwierdzano u pacjentów z autoimmunologiczną ataksją móżdżkową, dodatni wynik anty-ITPR1 powiązano również z neuropatią obwodową, dysautonomią, zaburzeniami snu, objawami neuropsychiatrycznymi i psychotycznymi oraz pogorszeniem funkcji poznawczych.

Przeciwciała anty-ITPR1 a objawy przypominające chorobę Alzheimera

Studium przypadku dotyczy 58-letniego pacjenta, u którego wystąpiły ostre zaburzenia orientacji, szybko postępujące pogorszenie funkcji poznawczych oraz omamy. W wywiadzie zwracał uwagę kilkuletni okres łagodnych zaburzeń poznawczych.

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego wykazało obniżone stężenie beta-amyloidu 1-42 oraz podwyższone stężenie białka tau całkowitego, co mogło sugerować profil biomarkerów typowy dla choroby Alzheimera. Jednocześnie stwierdzono cechy nietypowe dla klasycznego obrazu choroby neurodegeneracyjnej, sugerujące proces zapalny w ośrodkowym układzie nerwowym, w tym pleocytozę, wewnątrzoponową syntezę immunoglobulin klasy IgG oraz zaburzenie bariery krew–mózg. Z tego względu rozszerzono diagnostykę o możliwe podłoże autoimmunologiczne.

Diagnostyka przeciwciał antyneuralnych w zaburzeniach neurologicznych

Na pierwszym etapie przeprowadzono badania w kierunku znanych przeciwciał antyneuralnych, a także przeciwjądrowych (ang. antinuclear antibodies, ANA) i przeciw cytoplazmie neutrofilów (ang. anti-neutrophil cytoplasmic antibodies, ANCA), oraz czynnika reumatoidalnego. Wszystkie wyniki były ujemne. Również badania metodą PCR pod kątem licznych patogenów wirusowych i bakteryjnych nie wykazały odchyleń.

Ze względu na dalsze pogarszanie się stanu klinicznego pacjenta w zewnętrznym laboratorium referencyjnym (Labor Stöcker, Groß Grönau, Niemcy) wykonano rozszerzony panel, obejmujący nowe i rzadkie przeciwciała antyneuralne.

Przeciwciała klasy IgG przeciw ITPR1 wykryto w surowicy chorego metodą immunofluorescencji pośredniej zarówno na skrawkach tkanki mózgowej, jak i w teście opartym na komórkach (ang. cell-based assay, CBA). Ta ostatnia metoda stanowi modyfikację techniki IIFT, w której jako substrat do detekcji przeciwciał wykorzystuje się komórki transfekowane, ekspresjonujące docelowy antygen. Obecność przeciwciał anty-ITPR1 potwierdzono również w płynie mózgowo-rdzeniowym. Dodatkowo reaktywność w surowicy została zweryfikowana niezależnymi metodami w innym laboratorium.

Pozostałe szerokie badania serologiczne nie wykazały obecności innych przeciwciał antyneuralnych, w tym przeciw antygenom związanym z paraneoplastycznymi zespołami neurologicznymi: Hu, Yo, Ri, ANNA-3, Tr/DNER, mielinie, Ma1, Ma2/Ta, GAD65, amfifizynie, receptorom glutaminianowym typu AMPA, receptorom glutaminianowym typu NMDA, GluRD2, mGluR1, mGluR5, receptorom GABA_A/GABA_B, receptorom glicynowym, LGI1, CASPR2, ZIC4, DPPX, CARPVIII, białku aktywującemu GTP-azę Rho 26/anty-Ca, Homer-3, MOG, AQP4, rekowerynie, neurochondrynie, flotylinie-1/2, IgLON5, neureksynie-3-alfa, ERC1, Sez6I2, AP3B2, kontaktynie 1, neurofascynie 155, neurofascynie 186, AT1A3, KCNA2 oraz receptorom dopaminowym typu 2.

Przeciwciała anty-ITPR1 to nie tylko zaburzenia poznawcze

Poza pogorszeniem funkcji poznawczych u pacjenta obserwowano również znaczną niestabilność tułowia, trudności z utrzymaniem pozycji stojącej oraz zaburzenie wykonywania celowych, wyuczonych ruchów (apraksja). Jak podkreślają autorzy, obecność przeciwciał anty-ITPR1 była już wcześniej łączona z szerokim spektrum objawów neurologicznych i neuropsychiatrycznych. Może to być rezultatem rozległej ekspresji tego antygenu w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Zaburzenia związane z anty-ITPR1 uznaje się za potencjalnie (rzadko) paraneoplastyczne, jednak w opisywanym przypadku nie stwierdzono obecności nowotworu.

Odpowiedź na leczenie

Zastosowane leczenie immunosupresyjne doprowadziło do stabilizacji przebiegu choroby, ale nie przyniosło istotnej poprawy klinicznej, co może wynikać z zaawansowania procesu chorobowego w momencie rozpoznania. Przypadek ten pokazuje, że nawet przy braku pełnej odwracalności objawów identyfikacja tła autoimmunologicznego może być istotna dla dalszego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego.

Znaczenie dla praktyki klinicznej

Na tym przykładzie widać znaczenie badań w kierunku przeciwciał antyneuralnych, również tych rzadszych, u chorych z szybko postępującym pogorszeniem funkcji poznawczych – nawet jeśli mają już rozpoznaną lub podejrzewaną chorobę neurodegeneracyjną, taką jak choroba Alzheimera. W tym kontekście ITPR1 stanowi nowy, potencjalnie istotny autoantygen.

Artykuł opracowano na podstawie: https://www.euroimmunblog.com/anti-itpr1-autoimmunity-mimicking-alzheimers-disease/

1. Kunath N. et al. ITPR1 autoantibody-associated autoimmunity as a cause of newly emerging cognitive decline mimicking Alzheimer’s disease: Case report and brief review of the literature. J Neuroimmunol. 2025 Dec 15;409:578774. doi: 10.1016/j.jneuroim.2025.578774.