W ostatnich latach opisano pojedyncze przypadki pacjentów, u których po allogenicznym przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych (ang. allogeneic hematopoietic stem cell transplantation, allo-HSCT) rozwinęła się cukrzyca o fenotypie zbliżonym do cukrzycy typu 1 (ang. type 1 diabetes mellitus, T1DM), z towarzyszącą obecnością autoprzeciwciał przeciwwyspowych. Choroba ujawniała się zwykle po wielu latach od transplantacji i mogła mieć gwałtowny początek, niekiedy pod postacią cukrzycowej kwasicy ketonowej (ang. diabetic ketoacidosis, DKA). Takie sytuacje, choć rzadkie, mają znaczenie praktyczne, ponieważ poszerzają spojrzenie na diagnostykę cukrzycy w odległym okresie po allo-HSCT oraz na rolę badań serologicznych w wykrywaniu procesu immunologicznego skierowanego przeciw komórkom beta trzustki. Opisywane mechanizmy pozostają jednak słabo poznane, a część dostępnych danych ma charakter wstępny.

Późne powikłania immunologiczne po allo-HSCT

Allogeniczne przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych znajduje zastosowanie w leczeniu wybranych chorób nowotworowych i nienowotworowych, jednak wiąże się z ryzykiem wczesnych i późnych powikłań immunologicznych. Ponieważ po allo-HSCT układ immunologiczny biorcy jest w dużej mierze odbudowywany z komórek dawcy, powikłania mogą mieć zarówno charakter alloimmunologiczny (odpowiedź skierowana przeciwko antygenom biorcy w następstwie niepełnej zgodności dawca–biorca), jak i autoimmunizacyjny (wytworzenie odpowiedzi przeciw antygenom własnych tkanek, manifestujące się m.in. pojawieniem autoprzeciwciał i/lub autoreaktywnych limfocytów). Mechanizmy leżące u podłoża tych zjawisk nie są w pełni poznane i mogą częściowo nakładać się na przewlekłą chorobę przeszczep przeciw gospodarzowi (ang. graft-versus-host disease, GvHD), jednak nie wszystkie powikłania immunologiczne po allo-HSCT spełniają jej kryteria diagnostyczne, oparte na charakterystycznym obrazie klinicznym i histopatologicznym.

W tym kontekście szczególne zainteresowanie budzi T1DM, która najczęściej rozwija się u osób z predyspozycją genetyczną związaną z określonymi wariantami układu HLA (ang. human leukocyte antigen), a ujawnienie się choroby może być wyzwalane przez czynniki środowiskowe lub immunologiczne. Cechą charakterystyczną cukrzycy typu 1 jest obecność jednego lub kilku autoprzeciwciał przeciwwyspowych, przede wszystkim GADA, IA2A, IAA i ZnT8A. Choć T1DM nie należy do częstych powikłań po HSCT, dostępne obserwacje sugerują możliwość zwiększonego ryzyka tego zjawiska względem populacji ogólnej, jednak rzeczywista częstość pozostaje niepewna. Ze względu na możliwość gwałtownego początku choroby, zwłaszcza pod postacią DKA, wczesna identyfikacja osób zagrożonych T1DM ma istotne znaczenie kliniczne.

Badania z Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu – dwa przypadki T1DM po allo-HSCT

W ośrodku transplantacyjnym Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu przeanalizowano retrospektywnie dane pacjentów po allo-HSCT, koncentrując się na rzadkich przypadkach T1DM rozwijającej się po transplantacji. Spośród 806 żyjących biorców przeszczepu zidentyfikowano 2 przypadki (0,25%), oba u chłopców mających przeszczep w dzieciństwie z powodu wrodzonych błędów odporności, bez wcześniejszej ekspozycji na chemioterapię czy radioterapię. T1DM ujawniła się późno, po ponad 6 i 9 latach od przeszczepień. W obu przypadkach stwierdzono obecność autoprzeciwciał przeciwwyspowych: w pierwszym przeciwciała anty-GAD, a w drugim przeciwciała anty-GAD i anty-IA2; u drugiego pacjenta wystąpiła także DKA. Autorzy podkreślają również obecność wariantów HLA związanych ze zwiększoną podatnością na T1DM, m.in. HLA-DR3, HLA-DR4, HLA-B8 oraz HLA-B*39:06. Wyniki te wspierają hipotezę, że u części biorców po allo-HSCT może rozwijać się odpowiedź immunologiczna skierowana przeciw komórkom beta trzustki, potencjalnie odrębna od klasycznie rozumianej GvHD.

Dawca komórek chorujący na T1DM

W literaturze opisano również przypadek sześcioletniego chłopca z niedokrwistością aplastyczną, u którego T1DM ujawniła się 3 lata po allogenicznym przeszczepieniu szpiku od siostry zgodnej w układzie HLA, chorującej na T1DM. Okres po transplantacji przebiegał bez większych powikłań; odnotowano jedynie łagodną postać GvHD, która ustąpiła samoistnie. Pacjent nie był narażony na radioterapię całego ciała ani na leczenie glikokortykosteroidami. Początek choroby był gwałtowny i manifestował się DKA, poprzedzoną typowymi objawami hiperglikemii. Szczególnie interesujące było wykorzystanie archiwalnych próbek surowicy pobieranych w kolejnych miesiącach po przeszczepieniu: we wcześniejszych próbkach autoprzeciwciała były nieobecne, natomiast w późniejszym okresie, w czasie rozpoznania cukrzycy, stwierdzono dodatnie GADA oraz IAA. Ten przebieg wskazuje, że po allo-HSCT dynamika serokonwersji może być zmienna i nie zawsze daje się uchwycić z dużym wyprzedzeniem przed objawami klinicznymi.

Podsumowanie

Dostępne dane wskazują, że u niewielkiej części pacjentów po allogenicznym przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych może rozwinąć się cukrzyca o fenotypie zbliżonym do cukrzycy typu 1, często ujawniająca się dopiero po wielu latach od transplantacji. W takich przypadkach istotną rolę diagnostyczną odgrywają przeciwciała przeciwwyspowe (m.in. GADA, IA2A, ZnT8A), które wskazują na immunologiczne tło uszkodzenia komórek beta trzustki. Opisane obserwacje sugerują, że u niektórych pacjentów mechanizm ten może mieć charakter alloimmunologiczny i nie musi być bezpośrednią konsekwencją klasycznej choroby przeszczep przeciw gospodarzowi. Jednocześnie dynamika serokonwersji bywa zmienna, dlatego ujemny wynik przeciwciał w pojedynczym punkcie czasowym nie wyklucza ryzyka późniejszego rozwoju T1DM. Z perspektywy praktyki klinicznej kluczowe jest więc utrzymanie czujności jeszcze długo po allo-HSCT. Potrzebne są również wieloośrodkowe badania pozwalające lepiej oszacować częstość tego powikłania, zidentyfikować czynniki predykcyjne oraz wypracować strategie wczesnego wykrywania, a potencjalnie także spersonalizowane podejścia immunomodulacyjne u pacjentów, u których po transplantacji uruchamia się auto- lub alloimmunizacja przeciw wyspom trzustkowym.

Piśmiennictwo:

1. Wawrzyniak-Dzierżek E., Owoc-Lempach J., Galant K., Kalwak K., Ussowicz M. Case series and literature review of type 1 diabetes as an alloimmune phenomenon following allogeneic hematopoietic stem cell transplantation. 24 May 2025.
2. Mellouli F., Ksouri H., Torjmen L., Abdelkefi A., Ladeb S., Ben Othman T., Ben Hassen A., Bejaoui M. Transmission of type 1 diabetes by bone marrow transplantation: A case report. Pediatr Transplant. 2009; 13:119–122.
3. https://www.euroimmun.pl/cukrzyca-znaczenie-badania-autoprzeciwcial/ [dostęp: 10.02.2026].
4. https://www.euroimmun.pl/cukrzyca-nowe-wytyczne-konsultantow-krajowych/ [dostęp: 10.02.2026].
5. https://www.euroimmun.pl/cukrzyca-typu-1-wyzwania-diagnostyczne-i-nowe-kierunki-leczenia/ [dostęp: 10.02.2026].