Nowe wytyczne Europejskiego Towarzystwa ds. Badań nad Celiakią (ang. European Society for the Study of Coeliac Disease, ESsCD) z 2025 roku wprowadzają zaktualizowany i precyzyjny algorytm diagnostyczny dla dorosłych pacjentów z podejrzeniem celiakii (1).

Pierwsza część rekomendacji dotyczy diagnostyki u osób dorosłych i obejmuje możliwość rozpoznania choroby bez biopsji (podejście „no-biopsy”) u pacjentów z bardzo wysokim stężeniem (≥ 10× ULN) przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (anty-tTG IgA). Podkreślono również znaczenie testów ELISA o wysokiej czułości i swoistości. Druga część wytycznych koncentruje się na postępowaniu w sytuacjach trudnych diagnostycznie, takich jak:

1. potencjalna celiakia,
2. seronegatywny zanik kosmków jelitowych
3. diagnostyka u pacjentów już stosujących dietę bezglutenową.

W dokumencie uwzględniono także rolę genotypowania HLA-DQ2/DQ8, które w określonych sytuacjach może stanowić cenne narzędzie pomocnicze.

Poniższe zestawienie obejmuje kluczowe pytania i odpowiedzi, które ułatwiają zrozumienie podejścia diagnostycznego do celiakii u dorosłych w świetle aktualnych zaleceń, wraz z istotnymi niuansami.

Który test serologiczny jest najbardziej odpowiedni do badania w kierunku celiakii?

Podstawowym badaniem pierwszego wyboru w diagnostyce celiakii jest oznaczenie przeciwciał anty-tTG IgA metodą ELISA, wykonywane równocześnie z oznaczeniem całkowitego stężenia IgA, aby wykluczyć jego niedobór. Wysokie stężenie przeciwciała anty-tTG IgA (≥ 10× ULN) ma największą wartość diagnostyczną i stanowi główne kryterium w ścieżce „no-biopsy”. Wynik ten należy potwierdzić w drugiej, niezależnej próbce krwi.
Ważne, żeby pacjent nie ograniczał spożywania glutenu na etapie diagnostyki w kierunku celiakii, ponieważ przejście na dietę bezglutenową może obniżyć poziom specyficznych przeciwciał.

Badania porównawcze komercyjnych zestawów testowych wykazały duże zróżnicowanie czułości i swoistości, szczególnie w przypadku testów w kierunku przeciwciał anty-tTG IgA. Testy o niskiej jakości (np. niewłaściwe pofałdowanie antygenu, suboptymalne systemy detekcji sygnału lub słaba powtarzalność) mogą prowadzić do fałszywych wyników, co negatywnie wpływa na proces podejmowania decyzji klinicznych, zwłaszcza przy rozważaniu strategii diagnostyki bez biopsji.

Test Euroimmun Anty-tTG ELISA (IgA) został opracowany z myślą o eliminacji tych ograniczeń. Wykorzystuje rekombinowaną ludzką transglutaminazę tkankową (h-tTG) jako antygen, co stanowi kluczowy element jego wysokiej wydajności diagnostycznej. Zgodnie z wynikami badania Wong i wsp., testy wykorzystujące ludzką rekombinowaną tTG charakteryzują się wyraźnie lepszą swoistością niż zestawy oparte na transglutaminazie pochodzenia zwierzęcego (2). Potwierdza to zasadność zastosowania h-tTG w systemie Euroimmun.

Test Euroimmun Anty-tTG ELISA (IgA) wyróżnia się również bardzo dobrą powtarzalnością (CV 2,1–2,5% wewnątrz serii oraz 2,8–7,2% między seriami) oraz wysoką czułością (95,1%) i swoistością (98,1%). Parametry te przekładają się na wiarygodne wyniki, co umożliwia skuteczną identyfikację pacjentów z celiakią i minimalizuje ryzyko błędnej diagnozy.

Istotne jest również to, że test został opracowany i zwalidowany na kohortach europejskich, dzięki czemu deklarowane parametry rzeczywiście odzwierciedlają populację, w której jest stosowany. Doskonała jakość testu – obejmująca właściwy dobór antygenu, udokumentowaną powtarzalność i pełną standaryzację – jest kluczowa dla uzyskania wysokiej dokładności diagnostycznej i ograniczenia ryzyka błędnej diagnozy. Dlatego laboratoria oraz klinicyści powinni wybierać testy o potwierdzonej wysokiej jakości, co stanowi niezbędny warunek wdrażania diagnostyki celiakii opartej wyłącznie na serologii, z pominięciem biopsji jelita cienkiego.

Jaką rolę, zgodnie z rekomendacjami ESsCD z 2025 roku, odgrywa oznaczenie przeciwciał przeciw endomysium (EmA)?

Test immunoflurescencji pośredniej w kierunku EmA w klasie IgA charakteryzuje się bardzo wysoką swoistością, jednak ze względu na pracochłonność, wysokie koszty oraz konieczność oceny wyniku przez doświadczonego diagnostę laboratoryjnego nie jest zalecany do rutynowego stosowania u dorosłych. Może być przydatny w sytuacjach niejednoznacznych – na przykład u pacjentów z chorobami autoimmunizacyjnymi lub schorzeniami wątroby – jako badanie dodatkowe przed biopsją. W praktyce klinicznej jego rolę zastąpiły testy anty-tTG IgA, które są prostsze w wykonaniu, bardziej powtarzalne i łatwiejsze do oceny i standaryzacji.

Czy połączenie kilku testów serologicznych zwiększa trafność diagnostyczną?

Nie zaleca się rutynowego łączenia wielu testów serologicznych na etapie badania wstępnego. Oznaczenie przeciwciał anty-tTG IgA cechuje się bardzo wysoką czułością i swoistością, a dodawanie kolejnych testów (np. w kierunku EmA) nie poprawia istotnie trafności diagnostycznej, natomiast zwiększa koszty i komplikuje proces diagnostyczny. W wybranych sytuacjach – przy wynikach granicznych lub niejednoznacznym obrazie klinicznym – zakres badań można rozszerzyć o oznaczenia przeciwciał przeciwko deamidowanym peptydom gliadyny (anty-DGP) IgA i IgG.

Jak postępować u pacjentów z niedoborem IgA?

U pacjentów z potwierdzonym niedoborem immunoglobuliny A (IgA), standardowe testy serologiczne w kierunku przeciwciał właśnie tej klasy (np. anty-tTG IgA) mogą być niemiarodajne. W takiej sytuacji diagnostykę należy oprzeć na testach w kierunku przeciwciał w klasie IgG, w szczególności:

• anty-tTG (przeciw transglutaminazie tkankowej),
• anty-DGP (przeciw deamidowanym peptydom gliadyny).

Testy te stanowią rekomendowaną alternatywę w przypadku niedoboru IgA, jednak należy pamiętać, że ich czułość jest niższa niż testów w kierunku przeciwciał anty-tTG w klasie IgA, dlatego ujemny wynik nie wyklucza celiakii. Jeśli pacjent z niedoborem IgA prezentuje objawy kliniczne sugerujące zaburzenia wchłaniania lub symptomy typowe dla celiakii, konieczne jest wykonanie badania endoskopowego z pobraniem wycinków z dwunastnicy.

Jak postępować w przypadku dodatniej serologii i braku zmian w błonie śluzowej jelita (Marsh 0–I)?

U dorosłych pacjentów z utrzymującymi się dodatnimi przeciwciałami anty-tTG IgA, ale bez zmian strukturalnych w błonie śluzowej jelita cienkiego (Marsh 0–I), nie można potwierdzić rozpoznania celiakii. Jeśli jednak pacjent posiada haplotyp HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8, może zostać zaklasyfikowany jako osoba z potencjalną celiakią, wymagającą dalszej obserwacji klinicznej i serologicznej. W takiej sytuacji zaleca się kontrolę poziomu przeciwciał po 3–6 miesiącach przy diecie zawierającej gluten oraz indywidualną ocenę dalszego postępowania przez lekarza prowadzącego.

Jak interpretować wynik histopatologiczny Marsh I przy ujemnej serologii?

W przypadku wyniku Marsh I przy ujemnych wynikach testów serologicznych rozpoznanie celiakii jest mało prawdopodobne. Taki obraz może wynikać z innych przyczyn zwiększonej liczby limfocytów śródnabłonkowych, takich jak infekcje (np. Helicobacter pylori), alergie pokarmowe, działanie leków (np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych), choroby autoimmunizacyjne czy nieswoiste zapalenia jelit. W tym kontekście celiakia jest tylko jedną z rozważanych diagnoz różnicowych, a dalsze postępowanie powinno obejmować szczegółową ocenę kliniczną oraz diagnostykę w kierunku innych chorób.

Jakie jest zalecane postępowanie w przypadku zaniku kosmków jelitowych przy ujemnej serologii?

W przypadku zaniku kosmków jelitowych przy ujemnych wynikach testów serologicznych należy w pierwszej kolejności wykluczyć inne możliwe przyczyny, takie jak infekcje, działania niepożądane leków czy choroby autoimmunizacyjne. Jeśli zostaną one wyeliminowane, kolejnym krokiem jest wykonanie badania genetycznego HLA-DQ2/DQ8:

• wynik ujemny praktycznie wyklucza celiakię,
• wynik dodatni, w połączeniu z poprawą kliniczną i histologiczną po wdrożeniu diety bezglutenowej, pozwala rozpoznać seronegatywną celiakię (SNCD).

Jaką rolę pełni genotypowanie HLA-DQ2/DQ8 w diagnostyce celiakii?

Badanie genetyczne HLA-DQ2/DQ8 nie jest zalecane w rutynowej diagnostyce, ale odgrywa kluczową rolę w przypadkach trudnych lub niejednoznacznych. Jest szczególnie przydatne, gdy:

• występuje rozbieżność między wynikami serologicznymi a histopatologicznymi,
• pacjent rozpoczął dietę bezglutenową przed rozpoczęciem diagnostyki,
• podejrzewana jest potencjalna lub seronegatywna celiakia.

Badanie to cechuje bardzo wysoka negatywna wartość predykcyjna (NPV > 99%), co oznacza, że wynik ujemny praktycznie wyklucza celiakię. Natomiast dodatni wynik potwierdza obecność genetycznej predyspozycji, ale nie stanowi sam w sobie podstawy rozpoznania choroby.

Badanie HLA-DQ2/DQ8 może być również stosowane w badaniach przesiewowych w grupach ryzyka – u krewnych pierwszego stopnia osób z celiakią, osób z niedoborem IgA oraz pacjentów z chorobami autoimmunizacyjnymi lub genetycznymi (np. zespoły Downa, Turnera, Williamsa). W tych grupach ujemny wynik HLA-DQ2/DQ8 pozwala zrezygnować z dalszego monitorowania serologicznego.

Jak zdiagnozować celiakię u dorosłych, którzy już stosują dietę bezglutenową przed postawieniem rozpoznania?

U pacjentów, którzy rozpoczęli dietę bezglutenową (GFD) przed wykonaniem pełnej diagnostyki, konieczne jest przeprowadzenie tzw. prowokacji glutenowej (gluten challenge). Zalecana minimalna dawka wynosi 3 g glutenu dziennie przez co najmniej 6 tygodni, po czym należy ponownie przeprowadzić badania serologiczne i ewentualnie wykonać biopsję. Negatywny wynik HLA-DQ2/DQ8 w takich przypadkach praktycznie wyklucza rozpoznanie celiakii.

Oferta Euroimmun – diagnostyka celiakii zgodna z wytycznymi ESsCD 2025

Dzięki wysokiej jakości i standaryzacji testy ELISA Euroimmun zapewniają laboratoriom wiarygodne, powtarzalne i zgodne z europejskimi standardami narzędzia do diagnostyki celiakii u dorosłych i dzieci.

Oferujemy również szeroki zakres innych metod diagnostycznych, które wspierają proces diagnozy. Tak kompleksowe portfolio umożliwia nie tylko pełną ocenę serologiczną i genetyczną, lecz także monitorowanie skuteczności diety bezglutenowej oraz określenie ryzyka zachorowania.

• ELISA (IgA, IgG) – testy do ilościowego oznaczania przeciwciał anty-tTG oraz anty-DGP (GAF-3X).
• ChLIA (IgA, IgG) – chemiluminescencyjne testy do detekcji przeciwciał anty-tTG i anty-DGP.
• IIFT (IgA, IgG) – testy oparte na immunofluorescencji pośredniej wykrywające przeciwciała EmA na skrawkach tkanek; docelowym antygenem EmA jest tTG. Dzięki monospecyficznemu substratowi (EUROPLUS) umożliwiają również oznaczanie przeciwciał anty-DGP (GAF-3X).
• EUROLINE (IgA, IgG) – testy immunoblot pozwalające na jednoczesne oznaczenie kluczowych przeciwciał związanych z celiakią (anty-tTG, anty-DGP/GAF-3X) oraz ocenę niedoboru IgA (w teście przeznaczonym do detekcji przeciwciał klasy IgA), co zapewnia kompleksową analizę profilu serologicznego.
• EUROArray HLA-DQ2/DQ8-h Direct – test genetyczny do wykrycia alleli HLA-DQ2/DQ8, predysponujących do celiakii. Badanie molekularne jest przydatne do wykluczenia celiakii w sytuacjach niejednoznacznych wyników serologii, u pacjentów którzy wdrożyli dietę bezglutenową przed rozpoczęciem diagnostyki lub z podejrzeniem seronegatywnej postaci celiakii.

Podsumowanie

Zaktualizowane wytyczne ESsCD 2025 usprawniają proces diagnostyczny celiakii, który jest lepiej dostosowany do współczesnej praktyki klinicznej i aktualnej wiedzy medycznej. Podkreślają konieczność ograniczania niepotrzebnych badań w odpowiednich grupach pacjentów oraz promują indywidualne podejście, uwzględniające realne potrzeby kliniczne i komfort chorego.

Dzięki integracji nowoczesnych strategii – takich jak możliwość diagnozy bez biopsji, zastosowanie wysokiej jakości testów serologicznych oraz rozsądne wykorzystanie badań genetycznych – wytyczne te tworzą spójne, praktyczne i efektywne ramy postępowania w diagnostyce celiakii u dorosłych, sprzyjające zarówno poprawie jakości leczenia, jak i optymalizacji pracy laboratoriów oraz specjalistów.

Opracowano na podstawie:

1. Abdulbaqi Al-Toma, Fabiana Zingone, Federica Branchi i wsp., European Society for the Study of Coeliac Disease 2025 Updated Guidelines on the Diagnosis and Management of Coeliac Disease in Adults. Part 1: Diagnostic Approach. UEG Journal, wrzesień 2025. https://doi.org/10.1002/ueg2.70119.
2. Wong, R & Wilson, R & Steele, R & Radford-Smith, G & Adelstein, Stephen. (2002). Wong RC, Wilson RJ, Steele RH, Radford-Smith G, Adelstein S. A comparison of 13 guinea pig and human anti-tissue transglutaminase antibody ELISA kits. Journal of clinical pathology. 55. 488-94. 10.1136/jcp.55.7.488.