Gastroenterologia zajmuje się diagnostyką i leczeniem chorób przewodu pokarmowego, w tym schorzeń o podłożu autoimmunizacyjnym. Do chorób związanych z obecnością autoprzeciwciał zalicza się m.in. celiakię, nieswoiste choroby zapalne jelit (IBD) oraz autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka, które może prowadzić do rozwoju choroby Addisona-Biermera.

Rozpoznanie tych jednostek wymaga kompleksowego podejścia diagnostycznego. Dzięki nowoczesnym rozwiązaniom, takim jak testy EUROIMMUN, możliwe jest szybsze i mniej inwazyjne postawienie diagnozy, co przekłada się na lepsze rokowanie i większy komfort pacjentów.

Celiakia – aktualne podejście do diagnostyki

Celiakia to przewlekła choroba autoimmunizacyjna o podłożu genetycznym, związana z trwałą nietolerancją glutenu. Jej rozpoznanie opiera się na analizie objawów klinicznych, wyników badań serologicznych i histopatologicznych oraz – w razie potrzeby – badań genetycznych HLA-DQ2/DQ8.

Kluczowe markery serologiczne:

• przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) w klasie IgA,
• przeciwciała przeciw endomysium (EmA) w klasie IgA,
• w przypadku niedoboru IgA – przeciwciała przeciw deamidowanym peptydom gliadyny (anty-DGP) w klasie IgG.

Zgodnie z wytycznymi ESPGHAN (2020) u dzieci można odstąpić od biopsji jelita cienkiego, jeżeli stężenie anty-tTG IgA przekracza dziesięciokrotnie górną granicę normy, a wynik zostanie potwierdzony obecnością przeciwciał EmA w drugiej próbce krwi. U dorosłych – według rekomendacji ACG (2023) – biopsja nadal pozostaje złotym standardem diagnostycznym.

Nieswoiste choroby zapalne jelit – rola autoprzeciwciał i kalprotektyny

Nieswoiste choroby zapalne jelit (IBD), obejmują chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego – przewlekłe i nawracające schorzenia o złożonej etiologii oraz zróżnicowanym obrazie klinicznym. Autoprzeciwciała, choć nie są markerami swoistymi dla IBD, stanowią cenne narzędzie wspomagające różnicowanie obu postaci.

W praktyce klinicznej ocenia się obecność przeciwciał przeciwko:

• Saccharomyces cerevisiae (ASCA),
• komórkom zewnątrzwydzielniczym trzustki (PAb),
• cytoplazmie granulocytów obojętnochłonnych (pANCA),
• komórkom kubkowym jelita (GAb).

Uzupełnieniem badań serologicznych jest oznaczanie kalprotektyny w kale. Ten czuły marker stanu zapalnego pozwala nieinwazyjnie odróżnić IBD od zespołu jelita drażliwego (IBS), a także monitorować aktywność choroby w trakcie leczenia.

Autoimmunologiczne metaplastyczne zapalenie błony śluzowej żołądka

Autoimmunologiczne metaplastyczne zapalenie błony śluzowej żołądka (AMAG) to przewlekła choroba zapalna żołądka, prowadząca do zaburzeń wchłaniania żelaza i witaminy B12. Objawy zwykle pojawiają się w momencie rozwinięcia się choroby Addisona-Biermera, czyli niedokrwistości megaloblastycznej.

Istotnym narzędziem w diagnostyce AMAG jest oznaczanie autoprzeciwciał. W badaniach laboratoryjnych stwierdza się najczęściej obecność:

• przeciwciał przeciwko czynnikowi wewnętrznemu (anty-IF),
• przeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym żołądka (PCA).

Nowoczesna diagnostyka w gastroenterologii

Podczas konferencji „Autoimmunologia 2025 – postępy w diagnostyce przeciwciał” mgr inż. Aleksandra Świgut wygłosiła wykład „Gastroenterologia – stare problemy, nowe rozwiązania”. Prelegentka podkreśliła, że skuteczna diagnostyka chorób autoimmunizacyjnych przewodu pokarmowego wymaga kompleksowego podejścia, świadomego doboru testów diagnostycznych dostosowanych do pacjenta.

0:49 Czym jest celiakia?

1:37 Jakie są kryteria diagnostyczne celiakii?

3:25 Na czym polega diagnostyka serologiczna celiakii?

5:21 Jakie znaczenie mają badania genetyczne w diagnostyce celiakii?

8:20 Czym są nieswoiste zapalenia jelit?

8:49 Jak przebiega diagnostyka laboratoryjna i różnicowanie IBD?

12:50 Na czym polega różnicowanie IBD i IBS?

15:15 Jak różnicuje się choroby autoimmunologiczne żołądka i jelit?