Infekcje pasożytnicze stanowią istotny problem zdrowia publicznego, szczególnie w regionach o niskim poziomie sanitacji (czyli niewystarczających warunkach higieniczno-sanitarnych), ograniczonym dostępie do opieki medycznej oraz warunkach środowiskowych sprzyjających rozwojowi i transmisji patogenów. Szacuje się, że miliardy ludzi są zakażone różnymi gatunkami pasożytów, a wiele z tych infekcji może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, zwłaszcza u dzieci, osób starszych, kobiet w ciąży oraz pacjentów z obniżoną odpornością. Pasożyty mogą kolonizować różne tkanki i narządy, w tym przewód pokarmowy, krew, mięśnie czy układ nerwowy, powodując szerokie spektrum objawów klinicznych – od łagodnych dolegliwości po ciężkie, zagrażające życiu. Ze względu na często nieswoisty obraz kliniczny oraz różnorodne drogi zakażenia rozpoznanie chorób pasożytniczych bywa trudne i wymaga potwierdzenia badaniami laboratoryjnymi. Diagnostyka laboratoryjna ma zatem kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozpoznania infekcji, doboru właściwego postępowania terapeutycznego oraz zapobiegania powikłaniom.

Główne grupy pasożytów wywołujących zakażenia u ludzi

Choroby pasożytnicze są wywoływane przez organizmy należące do różnych grup biologicznych. W parazytologii medycznej najczęściej wyróżnia się pierwotniaki (protozoa) oraz robaki pasożytnicze, określane jako helminty. Do helmintów zalicza się nicienie, przywry i tasiemce. Poszczególne grupy pasożytów różnią się budową, cyklem życiowym i drogami zakażenia, co ma istotne znaczenie dla epidemiologii oraz diagnostyki wywoływanych przez nie chorób. Do pierwotniaków będących przyczyną chorób u ludzi należą m.in. zarodźce malarii z rodzaju Plasmodium, pasożyty z rodzaju Leishmania, odpowiedzialne za leiszmaniozę, oraz Toxoplasma gondii, gatunek, będący czynnikiem etiologicznym toksoplazmozy. Wśród helmintów istotne znaczenie kliniczne mają m.in. tasiemce z rodzaju Echinococcus, powodujące bąblowicę, nicienie z rodzaju Toxocara, odpowiedzialne za toksokarozę, a także przywry z rodzaju Schistosoma, wywołujące schistosomatozę. Choroby te należą do najlepiej poznanych infekcji pasożytniczych u ludzi. Wiele z nich występuje endemicznie w określonych regionach świata, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej, Azji Południowej oraz Ameryce Łacińskiej. Rozmieszczenie geograficzne pasożytów jest ściśle związane z warunkami klimatycznymi, środowiskowymi i społecznymi, które sprzyjają utrzymywaniu się ich cykli życiowych. Jednocześnie globalizacja, migracje oraz rosnąca liczba podróży międzynarodowych sprawiają, że infekcje pasożytnicze są coraz częściej diagnozowane również poza obszarami ich typowego występowania.

Najważniejsze drogi transmisji zakażeń pasożytniczych u ludzi

Pasożyty mogą dostać się do organizmu człowieka w różny sposób, najczęściej drogą pokarmową (np. toksoplazmoza, bąblowica), poprzez kontakt ze skażoną wodą lub glebą (np. schistosomatoza – poprzez kontakt ze skażoną wodą słodką, glistnica – poprzez kontakt z glebą zawierającą jaja pasożyta), a także poprzez wektory biologiczne (np. malaria, leiszmanioza). W niektórych przypadkach możliwe jest również przeniesienie pasożyta z matki na płód (np. toksoplazmoza wrodzona) lub zakażenie związane z kontaktem ze zwierzętami i ich odchodami (np. toksokaroza). Z tego względu ocena ryzyka infekcji powinna opierać się nie tylko na obrazie klinicznym, ale również na dokładnym wywiadzie epidemiologicznym, obejmującym m.in. podróże, kontakt ze zwierzętami oraz możliwą ekspozycję na skażoną żywność lub wodę. Takie postępowanie ma istotne znaczenie, ponieważ rozpoznanie infekcji pasożytniczych jest utrudnione przez nieswoistość objawów i wymaga zastosowania odpowiednich metod laboratoryjnych.

Metody diagnostyczne infekcji pasożytniczych

Wybór odpowiedniej techniki diagnostycznej zależy od podejrzewanego rodzaju pasożyta, materiału biologicznego dostępnego do badania oraz stadium zakażenia. W diagnostyce infekcji pasożytniczych wykorzystuje się przede wszystkim badania mikroskopowe, metody serologiczne oraz techniki molekularne. Coraz częściej stosuje się również „podejście wielometodowe”, polegające na łączeniu różnych metod diagnostycznych. Takie postępowanie zwiększa czułość i swoistość diagnostyczną, co ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozpoznania infekcji i wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Jedną z najstarszych i nadal szeroko stosowanych metod jest badanie mikroskopowe, które umożliwia bezpośrednie wykrycie pasożytów, ich jaj, larw lub cyst w materiale biologicznym, takim jak kał, krew czy tkanki. Metoda ta jest szczególnie przydatna w diagnostyce zakażeń przewodu pokarmowego wywołanych przez helminty (np. glistnica) oraz pierwotniaki jelitowe (np. ameboza, gardioza). W przypadku niektórych chorób pasożytniczych, np. malarii, możliwe jest również wykrycie pasożytów bezpośrednio w rozmazie krwi. Istotną rolę odgrywają też metody serologiczne, które polegają na wykrywaniu swoistych przeciwciał lub antygenów pasożyta w surowicy krwi. Do najczęściej stosowanych technik należą testy immunoenzymatyczne (ELISA oraz immunoblot (IB)), testy immunofluorescencji pośredniej (IIFT) oraz metody chemiluminescencyjne (ChLIA). Badania serologiczne są szczególnie przydatne w diagnostyce zakażeń, w których bezpośrednie wykrycie pasożyta jest utrudnione (np. bąblowica, toksokaroza, toksoplazmoza). Niemałe znaczenie mają także metody molekularne (PCR), pozwalające na wykrycie materiału genetycznego pasożyta w badanym materiale biologicznym. Ze względu na wysoką czułość i swoistość techniki te umożliwiają identyfikację patogenu nawet w przypadku niewielkiej ilości materiału pasożytniczego w próbce.

Podsumowanie

Infekcje pasożytnicze stanowią istotny problem zdrowia publicznego. Ich rozpoznanie bywa utrudnione, ponieważ wiele z tych chorób charakteryzuje się nieswoistym obrazem klinicznym, a drogi transmisji pasożytów są zróżnicowane. Z tego względu diagnostyka infekcji pasożytniczych wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego nie tylko obraz kliniczny, ale również dokładny wywiad epidemiologiczny oraz odpowiednio dobrane badania laboratoryjne. Współczesne możliwości diagnostyczne i rosnąca dostępność testów pozwalają na wykrywanie wielu różnych pasożytów z coraz większą precyzją, co ma istotne znaczenie dla szybkiego rozpoznania zakażenia i wdrożenia właściwej terapii. Jest to szczególne ważne nie tylko dla pojedynczego pacjenta, ale także z punktu widzenia zdrowia publicznego, ponieważ wczesne wykrycie zakażenia pozwala ograniczyć ryzyko powikłań i lepiej monitorować występowanie tych chorób w populacji.

Piśmiennictwo:

1. Afresham S., Khan M.K., Mughal M.A.S., Ali S., Bashir M., Abbas Z., et al. Recent advancements in the diagnosis of parasitic diseases. Trends Parasitol. 2025.
2. Dąbrowska J., Groblewska M., Bendykowska M., Sikorski M., Gromadzka G. Effective laboratory diagnosis of parasitic infections of the gastrointestinal tract. Diagnostics (Basel). 2024; 14(19):2148.
3. Ndao M. Diagnosis of parasitic infections: what’s going on? J Biomol Screen. 2015; 20(1):6–21.
4. Calderaro A., Buttrini M., Montecchini S., Piccolo G., Martinelli M., Dell’Anna M.L., et al. Rapid diagnosis of parasitic diseases: current scenario and future needs. Clin Microbiol Infect. 2018; 24(8):867–872.
5. Fernández-Rivas G., Rivaya B., Romaní N., Wang J.H.W., Alcaide M., Matas L. Automated parasitological diagnosis in clinical microbiology laboratories. Sci Rep. 2021; 11:13105.
6. https://www.euroimmun.com/products/infection/id/parasite-infections/ [dostęp: 06.03.2026].
7. https://www.euroimmun.pl/anty-trichinella/ [dostęp: 06.03.2026].
8. https://www.euroimmun.pl/nowy-test-do-diagnostyki-toksokarozy-juz-dostepny/ [dostęp: 06.03.2026].