W marcu 2025 roku Międzynarodowa Fundacja Osteoporozy (ang. International Osteoporosis Foundation, IOF) oraz Międzynarodowa Federacja Chemii Klinicznej i Medycyny Laboratoryjnej (ang. International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine, IFCC) opublikowały długo wyczekiwaną aktualizację wytycznych z 2011 roku. Nowy dokument, który ukazał się na łamach „Osteoporosis International”, opisuje aktualną rolę markerów obrotu kostnego (ang. bone turnover markers, BTM) w diagnostyce i monitorowaniu osteoporozy – także w kontekście chorób współistniejących, takich jak przewlekła choroba nerek (ang. chronic kidney disease, CKD).

Czym są markery obrotu kostnego

Markery obrotu kostnego to przede wszystkim fragmenty białkowych składników strukturalnych kości, a także enzymy związane z aktywnością osteoklastów i osteoblastów. Ich oznaczenie pozwala na ocenę zaburzeń metabolizmu kostnego, przy założeniu, że w warunkach fizjologicznych istnieje równowaga między procesami formowania i resorpcji kości. Wyróżniamy dwa podstawowe typy markerów:

• markery resorpcji, m.in. CTX (C-końcowy telopeptyd kolagenu typu I), NTX (N-końcowy telopeptyd), TRAP-5b;
• markery formowania, m.in. osteokalcyna, P1NP (propeptyd N-końcowy prokolagenu typu I), fosfataza alkaliczna specyficzna dla kości (BALP).

Spośród nich CTX i P1NP są uznawane za najbardziej przydatne klinicznie ze względu na dobrze poznaną kinetykę, stabilność oraz dostępność standaryzowanych metod oznaczania.

Nowe rekomendacje IOF/IFCC 2025 – co się zmieniło

Zaktualizowane wytyczne IOF/IFCC z 2025 roku stanowią istotny krok naprzód w kierunku ustandaryzowania i szerszego zastosowania BTM w praktyce klinicznej. W porównaniu z rekomendacjami z 2011 roku nowy dokument jest oparty na znacznie bogatszej bazie danych, uwzględniającej wyniki metaanaliz, badań obserwacyjnych i klinicznych przeprowadzonych w ostatnich kilkunastu latach, takich jak MrOS (ang. Osteoporotic Fractures in Men Study), EPIDOS i OFELY.

Wytyczne nie tylko precyzyjniej definiują znaczenie poszczególnych markerów, ale również wskazują konkretne sytuacje kliniczne, w których ich oznaczanie może przynieść realną korzyść – zarówno diagnostyczną, jak i prognostyczną. Szczególną wartość dokumentu stanowi pogłębiona analiza zmienności biologicznej markerów, wpływu czynników przedanalitycznych (m.in. pora pobrania materiału do badań, stan odżywienia, aktywność fizyczna), a także specyfiki stosowanych metod laboratoryjnych.

Co istotne, po raz pierwszy rekomendacje wyodrębniają szczególną grupę pacjentów – osoby z przewlekłą chorobą nerek (CKD), u których standardowe markery, tj. CTX i P1NP, mogą dawać wyniki zawyżone lub trudne do interpretacji ze względu na upośledzoną filtrację nerkową. W tym kontekście wprowadzenie alternatywnych markerów, takich jak TRAP5b i BALP, może zmienić podejście do diagnostyki osteoporozy u takich pacjentów.

1. Markery obrotu kostnego w diagnostyce osteoporozy

Choć złotym standardem pozostaje densytometria (ang. dual-energy X-ray absorptiometry, DXA), podwyższone stężenia markerów resorpcji – szczególnie CTX – mogą świadczyć o aktywnej utracie masy kostnej. Ma to znaczenie zwłaszcza u kobiet po menopauzie oraz pacjentów z wtórną osteoporozą (np. przy nadczynności przytarczyc lub długotrwałej terapii glikokortykosteroidami).

2. Markery obrotu kostnego w monitorowaniu skuteczności terapii

Nowe wytyczne wyraźnie podkreślają, że oznaczanie BTM może być nieocenionym narzędziem w ocenie odpowiedzi pacjenta na leczenie osteoporozy. Dzięki szybkim zmianom stężeń BTM w reakcji na terapię lekarz ma możliwość wcześniejszej oceny skuteczności niż w przypadku metod obrazowych. Ma to szczególne znaczenie w pierwszych miesiącach terapii, kiedy decyzje o kontynuacji lub modyfikacji leczenia powinny być podejmowane na podstawie obiektywnych parametrów biologicznych.

Zaleca się oznaczanie CTX oraz P1NP jako pomocnych wskaźników w:

• ocenie skuteczności terapii (np. spadek CTX o ponad 25–30% po 3 miesiącach może świadczyć o odpowiedzi na leczenie antyresorpcyjne);
• monitorowaniu przestrzegania zaleceń terapeutycznych;

• identyfikacji pacjentów z szybką utratą masy kostnej, wymagających modyfikacji leczenia.

3. Markery obrotu kostnego u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek (CKD)

U pacjentów z CKD interpretacja standardowych parametrów zaliczanych do BTM bywa utrudniona – ich stężenia, zwłaszcza CTX i P1NP, mogą być zawyżone w związku z obniżoną funkcją nerek. Dlatego nowe rekomendacje zalecają stosowanie markerów niezależnych od funkcji nerek, takich jak TRAP5b i BALP.

Po raz pierwszy rekomendacje wskazują TRAP5b i BALP jako bardziej wiarygodne u pacjentów z CKD, ponieważ poziom tych markerów jest niezależny od filtracji kłębuszkowej.

EUROIMMUN – wsparcie dla diagnostyki metabolizmu kostnego

Firma EUROIMMUN jest oficjalnym dystrybutorem systemów IDS (Immunodiagnostic Systems). Oferujemy kompleksowe portfolio w pełni zautomatyzowanych testów do oznaczania rekomendowanych markerów obrotu kostnego (BTM), zgodnych z najnowszymi wytycznymi IOF/IFCC.

Oferta IDS obejmuje szerokie portfolio endokrynologiczne, w tym produkty z zakresu:

• metabolizmu kości;
• metabolizmu wapnia;
• witaminy D;
• CKD-MBD (przewlekła choroba nerek i mineralne zaburzenia kości);
• płodności;
• zaburzeń wzrostu;
• nadciśnienia.

IDS to producent precyzyjnych testów ChLIA, potwierdzonych w badaniach naukowych, oraz zautomatyzowanych rozwiązań o wysokiej przepustowości, zapewniających oszczędność czasu i pracy personelu

Podsumowanie

Nowe wytyczne IOF/IFCC z 2025 roku podkreślają rosnące znaczenie markerów obrotu kostnego w diagnostyce i leczeniu osteoporozy. Oznaczanie CTX i P1NP może wspomóc ocenę skuteczności leczenia i identyfikację pacjentów wymagających zmiany terapii. Wobec rosnącej liczby przypadków osteoporozy – zwłaszcza w starzejącym się społeczeństwie – wykorzystanie nowoczesnych markerów biochemicznych staje się nie tylko możliwe, ale wręcz zalecane.

Literatura:

1. Bhattoa H.P., Vasikaran S., Trifonidi I. et al. Update on the role of bone turnover markers in the diagnosis and management of osteoporosis: a consensus paper from The European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis, Osteoarthritis and Musculoskeletal Diseases (ESCEO), International Osteoporosis Foundation (IOF), and International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine (IFCC). Osteoporos Int 36, 579–608 (2025). https://doi.org/10.1007/s00198-025-07422-3
2. https://www.euroimmun.pl/markery-obrotu-kostnego-wywiad/
3. https://www.euroimmun.pl/procesy-kosciotworzenia-jak-je-badac/
4. https://www.euroimmun.pl/analiza-procesu-resorpcji-kosci-a-markery-obrotu-kostnego/