Odra, mimo dostępności skutecznych szczepień ochronnych, wciąż stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Rosnąca liczba zachorowań w niektórych regionach świata pokazuje, że niedostateczny poziom uodpornienia populacji sprzyja rozprzestrzenianiu się wirusa i powstawaniu ognisk epidemicznych.

Przypadki odry w USA

Szczególnie wyraźnie widać to obecnie w Stanach Zjednoczonych. Według Centers for Disease Control and Prevention (CDC) do 22 października 2026 r. zgłoszono tam 4588 potwierdzonych przypadków odry, podczas gdy w całym 2025 r. odnotowano ich 2289. Oznacza to, że jeszcze przed zakończeniem 2026 r. liczba zgłoszonych przypadków jest dwukrotnie większa niż w całym roku poprzednim. Dane za te dwa lata mają charakter wstępny i mogą podlegać aktualizacji.

Sytuacja w USA przypomina, że odra pozostaje chorobą o bardzo dużej zakaźności. Podróże międzynarodowe sprzyjają zawlekaniu zakażeń, które w społecznościach o niedostatecznym poziomie uodpornienia mogą prowadzić do dalszej transmisji. Istotną rolę w ograniczaniu rozprzestrzeniania się odry odgrywają szybkie rozpoznanie choroby i odpowiednio zaplanowana diagnostyka laboratoryjna.

Przypadki odry w Europie

Według European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) w sierpniu 2026 r. spośród 28 państw UE/EOG, które przekazały dane, 10 zgłosiło łącznie 143 przypadki odry, a 18 nie zgłosiło żadnego zachorowania. Najwięcej przypadków odnotowano w Bułgarii, Szwecji, Włoszech, Hiszpanii i Niemczech.

Od 1 września 2025 r. do 31 sierpnia 2026 r. 30 państw UE/EOG zgłosiło 2335 przypadków odry, z których 2040 (87,4%) potwierdzono laboratoryjnie. Najwięcej zachorowań odnotowano we Włoszech, Bułgarii, Rumunii, Hiszpanii i Francji. W Polsce w tym samym okresie zgłoszono 87 przypadków, w tym 66 (75,9%) potwierdzonych laboratoryjnie, a w samym sierpniu 2026 r. odnotowano 1 przypadek.

Większość zachorowań na odrę dotyczy osób niezaszczepionych

Według danych ECDC za okres od 1 września 2025 r. do 31 sierpnia 2026 r. wśród chorych o znanym wieku i statusie szczepienia 71,9% stanowiły osoby niezaszczepione, a 16,5% osoby, które otrzymały jedną dawkę szczepionki przeciw odrze. Ze względu na bardzo dużą zakaźność odry pojawienie się wirusa w skupisku osób nieuodpornionych może prowadzić do szybkiego rozwoju lokalnego ogniska.

Przy podejrzeniu odry informacja o przebytych szczepieniach jest ważnym elementem wywiadu lekarskiego. Należy ją oceniać łącznie z objawami klinicznymi i danymi epidemiologicznymi. Wcześniejsze szczepienie nie wyklucza zachorowania, a podejrzenie odry wymaga odpowiedniej diagnostyki laboratoryjnej.

Kiedy należy pomyśleć o odrze

Początek choroby nie zawsze jest charakterystyczny. Odra zwykle rozpoczyna się gorączką, kaszlem, nieżytem nosa i zapaleniem spojówek. Po 3–5 dniach pojawia się plamisto-grudkowa wysypka, która zazwyczaj rozpoczyna się na twarzy, przy linii włosów, a następnie obejmuje tułów i kończyny. Charakterystycznym objawem są również plamki Koplika na błonie śluzowej policzków, zwykle pojawiające się przed wysypką. Ich brak nie wyklucza odry.

Odrę należy podejrzewać, jeśli obserwujemy współwystępowanie gorączki, wysypki i objawów nieżytowych, szczególnie u osoby niezaszczepionej lub po możliwym kontakcie z wirusem, np. podczas podróży do regionu występowania zachorowań. Wcześniejsze szczepienie nie wyklucza choroby. W diagnostyce kluczowe znaczenie mają wybór odpowiedniej metody oraz rodzaj i termin pobrania materiału.

Diagnostyka laboratoryjna: PCR i badania serologiczne

Laboratoryjne potwierdzenie podejrzenia odry ma znaczenie zarówno dla rozpoznania choroby u pacjenta, jak i nadzoru epidemiologicznego. Wyniki badań wspierają ocenę sytuacji i dalsze postępowanie, jednak rozpoczęcie działań ograniczających transmisję nie powinno czekać na potwierdzenie laboratoryjne.

W diagnostyce wykorzystuje się przede wszystkim wykrywanie RNA wirusa odry metodą RT-PCR oraz oznaczanie swoistych przeciwciał klasy IgM w surowicy. Metody te wzajemnie się uzupełniają, a ich przydatność zależy m.in. od czasu, jaki upłynął od pojawienia się wysypki, oraz rodzaju i jakości pobranego materiału.

RT-PCR ma szczególne znaczenie na początku zakażenia

W przypadku diagnostyki molekularnej materiałem może być m.in. wymaz z gardła lub nosogardła. W określonych sytuacjach możliwe jest również badanie moczu. Materiał należy pobrać możliwie szybko, najlepiej podczas pierwszego kontaktu z pacjentem, u którego podejrzewa się odrę. Największą szansę wykrycia RNA wirusa daje pobranie próbki w pierwszych 3 dniach od pojawienia się wysypki. Diagnostyka molekularna jest szczególnie przydatna w tym okresie, ponieważ może potwierdzić zakażenie, zanim swoiste przeciwciała IgM osiągną poziom wykrywalny w badaniu serologicznym.

Ujemny wynik IgM na początku choroby nie wyklucza odry

Oznaczanie swoistych przeciwciał klasy IgM jest jedną z podstawowych metod serologicznych stosowanych w diagnostyce odry. Interpretacja wyniku wymaga jednak uwzględnienia czasu pobrania próbki. W ciągu pierwszych 3 dni od pojawienia się wysypki przeciwciała IgM mogą być jeszcze niewykrywalne, dlatego ujemny wynik uzyskany w tym okresie nie wyklucza choroby. Przy utrzymującym się podejrzeniu klinicznym może być konieczne ponowne pobranie surowicy. Istotnym uzupełnieniem jest badanie RT-PCR, do którego materiał należy pobrać możliwie szybko.

Również dodatni wynik IgM wymaga oceny w kontekście klinicznym i epidemiologicznym. W interpretacji należy więc uwzględnić objawy, czas ich wystąpienia, możliwą ekspozycję oraz historię szczepień, w tym niedawne podanie szczepionki przeciw odrze.

Przeciwciała IgG a diagnostyka odry

W diagnostyce odry znaczenie mają również przeciwciała klasy IgG, których rola różni się od roli IgM. W zakażeniu pierwotnym pojawiają się zwykle później niż IgM i mogą utrzymywać się przez wiele lat. Powstają także w odpowiedzi na szczepienie, dlatego ich oznaczanie wykorzystuje się przede wszystkim do oceny statusu immunologicznego wobec wirusa odry. W wybranych sytuacjach diagnostykę zakażenia może uzupełniać ocena zmian poziomu IgG w kolejnych próbkach surowicy. Pojedynczy dodatni wynik IgG nie stanowi dowodu aktualnego zakażenia, ponieważ może odzwierciedlać przebytą chorobę lub odpowiedź poszczepienną.

Dowiedz się więcej o diagnostyce przeciwciał przeciwko wirusowi odry (IgG)

Diagnostyka odry oparta na testach Euroimmun

Oferta Euroimmun w zakresie diagnostyki serologicznej odry obejmuje szeroki wybór testów wykorzystujących technologie ChLIA oraz ELISA.

Dostępne są testy ChLIA:

• IDS Measles (IgM), nr kat. IS-ID6001,
• IDS Measles (IgG), nr kat. IS-ID5901,

oraz testy ELISA:

• Anti-Measles Virus ELISA 2.0 (IgG), nr kat. EI 2610-2 G,
• Anti-Measles Virus ELISA (IgM), nr kat. EI 2610 M,
• Anti-Measles Virus NP ELISA (IgM), nr kat. EI 2610-4 M,
• Avidity determination of antibodies against measles viruses (IgG), nr kat. EI 2610-1 G – ocena awidności,
• Antibodies of the IgG class against Measles virus in cerebrospinal fluid, nr kat. EI 2610-L G – ocena specyficznych przeciwciał IgG w płynie mózgowo-rdzeniowym.

Duży zakres dostępnych metod diagnostycznych umożliwia dobór rozwiązania odpowiedniego zarówno do możliwości i potrzeb laboratorium, jak i do sytuacji klinicznej pacjenta.

Data pojawienia się wysypki to ważna informacja dla laboratorium

Prawidłowa interpretacja wyników badań w kierunku odry wymaga uwzględnienia danych klinicznych i epidemiologicznych. Szczególnie przydatne są informacje dotyczące:

• daty wystąpienia pierwszych objawów i pojawienia się wysypki,
• daty pobrania materiału,
• statusu szczepienia, w tym daty ostatniej dawki,
• niedawnych podróży,
• kontaktu z osobą chorą lub podejrzaną o odrę,
• możliwego związku z ogniskiem epidemicznym.

Dla diagnosty laboratoryjnego informacja o czasie, który upłynął od wystąpienia wysypki, ma szczególne znaczenie. Ten sam ujemny wynik swoistych przeciwciał w klasie IgM może bowiem mieć inne znaczenie diagnostyczne w pierwszym dniu wysypki, a inne kilka dni później.

Dlatego prawidłowa diagnostyka odry powinna opierać się na połączeniu 3 elementów: obrazu klinicznego, wywiadu epidemiologicznego i wyniku badań laboratoryjnych.

Dlaczego szybkie rozpoznanie odry ma tak duże znaczenie

Szybka diagnostyka odry ma znaczenie zarówno dla pacjenta, jak i osób z jego otoczenia. Chory może zakażać już ok. 4 dni przed pojawieniem się wysypki, narażając na infekcję m.in. osoby w poczekalniach, szpitalach, szkołach czy środkach transportu. Dlatego już uzasadnione podejrzenie odry wymaga wdrożenia odpowiednich działań organizacyjnych i epidemiologicznych, bez oczekiwania na potwierdzenie laboratoryjne. Opóźnienie rozpoznania może prowadzić do kolejnych ekspozycji i zwiększać liczbę osób wymagających nadzoru. Rosnąca liczba zachorowań w USA oraz przypadki zgłaszane w Europie przypominają, że odra pozostaje aktualnym wyzwaniem dla zdrowia publicznego.

Odra jako test czujności diagnostycznej

Diagnostyka odry wymaga współpracy lekarza i diagnosty laboratoryjnego. Ważne jest wczesne uwzględnienie choroby w diagnostyce różnicowej pacjenta z gorączką i wysypką oraz zebranie informacji o szczepieniach, podróżach i możliwej ekspozycji.

Interpretacja wyników wymaga wzięcia pod uwagę ograniczeń metod i czasu pobrania materiału. Pojedynczy ujemny wynik badania serologicznego we wczesnej fazie choroby nie wyklucza odry. Łączne wykorzystanie diagnostyki molekularnej i serologicznej, z uwzględnieniem obrazu klinicznego i wywiadu epidemiologicznego, zwiększa szansę na szybkie i wiarygodne rozpoznanie. W przypadku odry ma ono znaczenie zarówno dla pacjenta, jak i osób z jego otoczenia.

Literatura

1. Centers for Disease Control and Prevention. Measles Cases and Outbreaks. Dane zaktualizowane 23 października 2026 r.
2. European Centre for Disease Prevention and Control. Measles and Rubella Monthly Report. Dane do 31 sierpnia 2026 r.
3. European Centre for Disease Prevention and Control. Measles – Multi-country (World) – Monitoring European outbreaks. 9 października 2026 r.
4. Centers for Disease Control and Prevention. Laboratory Testing for Measles.
5. Centers for Disease Control and Prevention. Measles Serology Testing.
6. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Overview of Measles.