Pod koniec września 2025 roku opublikowano nowe wytyczne Europejskiego Towarzystwa ds. Badań nad Celiakią (ang. European Society for the Study of Coeliac Disease, ESsCD), które wprowadzają przełomowe zmiany w diagnostyce tej choroby u dorosłych. Po raz pierwszy dopuszczono możliwość rozpoznania celiakii bez konieczności wykonywania gastroskopii i biopsji jelita cienkiego, o ile spełnione zostaną ściśle określone kryteria diagnostyczne.

Nowe wytyczne ESsCD 2025 potwierdzają, że diagnostyka serologiczna stanowi kluczowy element algorytmu „no-biopsy”, umożliwiając szybsze i mniej inwazyjne rozpoznanie celiakii u dorosłych.

Nowe podejście ESsCD 2025 – kiedy możliwa jest diagnoza bez biopsji

Wytyczne ESsCD 2025 składają się z dwóch części, z których pierwsza koncentruje się na diagnostyce celiakii u dorosłych. Wprowadza warunkowe podejście typu „no-biopsy” oraz podkreśla znaczenie testów ELISA o wysokiej czułości i swoistości jako podstawy diagnostyki serologicznej.

Ścieżka „no-biopsy” może zostać zastosowana, jeśli spełnione są następujące warunki:

• pacjent ma poniżej 45 lat (zalecenie warunkowe),
• poziom przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (anty-tTG IgA, anty-TG2 IgA) wynosi co najmniej 10-krotność górnej granicy normy (ang. upper limit of normal, ULN),
• wynik ten zostanie potwierdzony w drugiej, niezależnej próbce krwi,
• pacjent w trakcie diagnostyki pozostaje na diecie zawierającej gluten,
• równocześnie oznaczono całkowite stężenie IgA w celu wykluczenia jego niedoboru.

W przypadku spełnienia powyższych warunków rozpoznanie celiakii może być ustalone z pominięciem badania histopatologicznego wycinka jelita cienkiego. Należy jednak pamiętać, że jest to rekomendacja warunkowa. Ostateczną decyzję podejmuje gastroenterolog w porozumieniu z pacjentem, indywidualnie oceniając zasadność pominięcia biopsji.

Diagnostyka serologiczna – kluczowy etap algorytmu „no-biopsy”

Badaniem pierwszego wyboru w diagnostyce celiakii jest oznaczenie przeciwciał anty-tTG IgA z wykorzystaniem testów ELISA. Wysoki poziom tych przeciwciał (≥10× ULN) ma największą wartość diagnostyczną i stanowi główne kryterium w ścieżce „no-biopsy”. Wyniki niższe lub niejednoznaczne wskazują na potrzebę dalszej diagnostyki histopatologicznej. Równoczesne oznaczenie całkowitego IgA pozwala zweryfikować występowanie jego niedoboru, który uniemożliwia prawidłową interpretację testów opartych na klasie IgA. U pacjentów z niedoborem IgA zaleca się oznaczenie przeciwciał w klasie IgG (anty-tTG, przeciwko deamidowanym peptydom gliadyny (anty-DGP)).

Badanie przeciwciał przeciw endomysium (EmA) w klasie IgA nie jest obowiązkowe jako test potwierdzający, ale może być przydatne w przypadkach diagnostycznie niejasnych.

Z kolei testy przyłóżkowe (ang. point-of-care testing, POCT) oraz oznaczenia przeciwciał w ślinie lub kale nie są zalecane ze względu na niską czułość i swoistość – dodatni wynik zawsze wymaga potwierdzenia.

Euroimmun Polska oferuje szerokie portfolio testów umożliwiających kompleksową ocenę serologiczną celiakii, zgodną z najnowszymi wytycznymi ESsCD 2025. Szczególny nacisk położono na testy ELISA, które stanowią kluczowy filar w diagnostyce serologicznej celiakii – zarówno w kontekście ścieżki „no-biopsy”, jak i klasycznego podejścia diagnostycznego.

Testy ELISA – fundament diagnostyki celiakii zgodnej z wytycznymi ESsCD 2025

Testy Euroimmun ELISA umożliwiają ilościowe oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) oraz deamidowanym peptydom gliadyny (anty-DGP) w klasach IgA i IgG, zapewniając zgodność z obowiązującym algorytmem diagnostycznym:

• Anty-tTG ELISA (IgA) – podstawowy test w diagnostyce celiakii, charakteryzujący się wysoką czułością (95,1%) i swoistością (98,1%), co potwierdza jego dużą wartość diagnostyczną. Zakres pomiarowy wynosi 2–200 RU/ml, a górna granica normy (ULN) odpowiada 20 RU/ml.
• Anty-tTG ELISA (IgG) – zgodnie z wytycznymi, stosowany u pacjentów z niedoborem immunoglobulin klasy IgA.
• Anty-DGP (GAF-3X) ELISA IgA, IgG – testy uzupełniające, szczególnie przydatne przy niedoborze immunoglobulin klasy IgA; bazują na specjalnie zaprojektowanym peptydzie fuzyjnym, tj. GAF-3X, który dzięki powieleniu sekwencji występuje jako trimer, co pozwala na optymalizację czułości wykrywania istotnych przeciwciał w porównaniu z konwencjonalnymi testami anty-DGP.

Pozostałe metody diagnostyczne dostępne w ofercie Euroimmun

• ChLIA (IgA, IgG) – w pełni zautomatyzowane testy chemiluminescencyjne do oznaczania przeciwciał anty-tTG i anty-DGP na systemach IDS-iSYS, IDS-i10 lub IDS-i20 charakteryzujące się wysoką precyzją i powtarzalnością.
• IIFT (IgA, IgG) – testy oparte na immunofluorescencji pośredniej, służące do wykrywania przeciwciał przeciw endomysium (EmA) oraz anty-DGP (GAF-3X).
• EUROLINE (IgA, IgG) – testy immunoblot do jednoczesnego oznaczania przeciwciał anty-tTG i anty-DGP (GAF-3X) oraz oceny niedoboru IgA (w teście przeznaczonym do detekcji przeciwciał klasy IgA), umożliwiające kompleksową analizę profilu serologicznego.
• EUROArray HLA-DQ2/DQ8-h Direct – test genetyczny do identyfikacji haplotypów HLA-DQ2/DQ8, pomocny w diagnostyce pacjentów seronegatywnych oraz u osób na diecie bezglutenowej.

Podsumowanie – nowe wytyczne ESsCD 2025 w diagnostyce celiakii u dorosłych

Nowe wytyczne ESsCD 2025 uznają diagnostykę serologiczną za filar współczesnego podejścia do rozpoznawania celiakii. Wprowadzenie ścieżki „no-biopsy” ma na celu uproszczenie i przyspieszenie procesu diagnostycznego, jednocześnie ograniczając inwazyjność badań. Kluczowe znaczenie w nowym algorytmie ma oznaczenie przeciwciał anty-tTG IgA. W przypadku wykrycia wysokiego stężenia tych przeciwciał (≥10× ULN), wymagane jest potwierdzenie wyniku w niezależnej próbce.

Mimo tej przełomowej zmiany, biopsja jelita cienkiego pozostaje nieodzownym elementem diagnostyki w wielu sytuacjach klinicznych – zwłaszcza u pacjentów powyżej 45. roku życia, z niejednoznacznymi wynikami badań serologicznych lub podejrzeniem innych chorób jelit.

Opracowano na podstawie:

Abdulbaqi Al-Toma, Fabiana Zingone, Federica Branchi i wsp., European Society for the Study of Coeliac Disease 2025 Updated Guidelines on the Diagnosis and Management of Coeliac Disease in Adults. Part 1: Diagnostic Approach.  UEG Journal, wrzesień 2025. https://doi.org/10.1002/ueg2.70119.