Wczesna i precyzyjna diagnostyka toksoplazmozy jest kluczowa dla pacjentów z grup ryzyka – kobiet w ciąży, noworodków oraz osób z obniżoną odpornością. W praktyce klinicznej coraz większe znaczenie zyskują techniki molekularne, które umożliwiają wykrycie materiału genetycznego patogenu jeszcze przed pojawieniem się swoistych przeciwciał (odpowiedzi serologicznej). Jednym z najnowocześniejszych rozwiązań w tym zakresie jest test EURORealTime Toxoplasma gondii.

Różne oblicza toksoplazmozy

Toksoplazmoza, wywoływana przez pierwotniaka Toxoplasma gondii, to zakażenie oportunistyczne, które u większości immunokompetentnych osób przebiega łagodnie lub bezobjawowo. Jednak u kobiet w ciąży, noworodków oraz pacjentów z obniżoną odpornością może prowadzić do poważnych powikłań klinicznych.

Szczególnie ciężki przebieg obserwuje się u osób po przeszczepieniach narządów, poddawanych immunosupresji, z chorobami nowotworowymi lub zakażonych wirusem HIV. W tej grupie istnieje wysokie ryzyko reaktywacji utajonego zakażenia lub rozwoju ciężkiej, rozsianej postaci choroby.

Duże zagrożenie stanowią również pierwotne zakażenia u kobiet w ciąży – transmisja przezłożyskowa może prowadzić do toksoplazmozy wrodzonej u dziecka. W zależności od momentu zakażenia może ona powodować poważne wady płodu lub utajoną postać choroby, która – jeśli nieleczona – może ujawniać się dopiero po miesiącach lub latach w postaci późnych powikłań, takich jak ślepota, zaburzenia neurologiczne czy opóźniony rozwój psychoruchowy.

Diagnostyka toksoplazmozy – znaczenie badań molekularnych

Diagnostyka toksoplazmozy opiera się na:

• detekcji materiału genetycznego patogenu (diagnostyka bezpośrednia),
• wykrywaniu swoistych przeciwciał (diagnostyka pośrednia).

Jedną z najczęściej stosowanych metod bezpośrednich jest reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), umożliwiająca wykrycie DNA patogenu z wysoką czułością i swoistością. Metoda ta pozwala na diagnostykę wczesnych infekcji w okresie okna serologicznego.

Metody molekularne mają szczególne znaczenie w diagnostyce toksoplazmozy u pacjentów immunoniekompetentnych, u których odpowiedź humoralna może być osłabiona. W tej grupie zastosowanie PCR pozwala na wczesne wykrycie aktywnego zakażenia i szybkie wdrożenie leczenia, co ma kluczowe znaczenie kliniczne.

Zastosowanie PCR jest szczególnie uzasadnione w grupach podwyższonego ryzyka, takich jak:

1. kobiety w ciąży – w celu wykrycia pierwotnego zakażenia i oceny ryzyka transmisji patogenu na płód,
2. noworodki i niemowlęta – zwłaszcza z ciąż obarczonych ryzykiem transmisji zakażenia,
3. pacjenci z obniżoną odpornością – np. z HIV/AIDS, po przeszczepieniach, w trakcie chemioterapii.

NOWOŚĆ: test EURORealTime Toxoplasma gondii

EUROIMMUN w swojej ofercie posiada test EURORealTime Toxoplasma gondii, umożliwiający detekcję DNA pierwotniaka T. gondii metodą real-time PCR. Test oparty jest na amplifikacji specyficznych fragmentów genomu T. gondii.

Zalety EURORealTime Toxoplasma gondii:

• walidacja dla różnych materiałów biologicznych: krew (EDTA), płyn owodniowy, płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR), popłuczyny oskrzelowo-pęcherzykowe (BAL),
• pełna automatyzacja analizy i dokumentacji wyników za pomocą EURORealTime Analysis,
• gotowe do użycia odczynniki (w tym kontrole wewnętrzne i zewnętrzne),
• kompatybilność z termocyklerami różnych producentów,
• możliwość równoległego stosowania z innymi testami EURORealTime.

PCR w diagnostyce toksoplazmozy wrodzonej

W Polsce toksoplazmoza wrodzona występuje z częstością 11 przypadków na 10 000 żywych urodzeń, co przekłada się na około 300 przypadków rocznie. Jeśli zachodzi podejrzenie pierwotnej toksoplazmozy u ciężarnej, zawsze niezbędna jest ścisła obserwacja kliniczna oraz szczegółowa diagnostyka płodu, obejmująca m.in. badania ultrasonograficzne. W uzasadnionych przypadkach należy rozważyć wykonanie amniopunkcji w celu wykrycia DNA T. gondii.

Toksoplazmoza wrodzona – badania PCR w diagnostyce prenatalnej

Zastosowanie metod molekularnych do wykrywania DNA T. gondii w płynie owodniowym zrewolucjonizowało diagnostykę prenatalną toksoplazmozy wrodzonej. Z uwagi na wysoką swoistość i wartość predykcyjną wyniku dodatniego (PPV), wynoszącą 100%, metoda PCR pozwala odpowiednio wcześnie ustalić trafne rozpoznanie.

Należy jednak pamiętać, że ujemny wynik PCR nie zawsze wyklucza zakażenie płodu. Może to wynikać z kilku czynników, takich jak zbyt wczesne wykonanie amniopunkcji w stosunku do transmisji pierwotniaka, mała ilość pierwotniaków T. gondii obecnych w płynie owodniowym, zastosowanie leków przeciwpierwotniakowych u ciężarnej jeszcze przed procedurą diagnostyczną.

Badania w kierunku toksoplazmozy wrodzonej u noworodków i niemowląt

Diagnostyce w kierunku toksoplazmozy wrodzonej powinny zostać poddane wszystkie dzieci urodzone przez matki z udokumentowaną serokonwersją lub istotnym podejrzeniem zakażenia pierwotnego T. gondii. Badania serologiczne mają ograniczoną wartość diagnostyczną ze względu na obecność przeciwciał matczynych oraz wpływ leczenia prenatalnego na odpowiedź immunologiczną noworodków. Test PCR z krwi lub PMR jest czuły, swoisty i wymaga pobrania niewielkiej ilości materiału do badania. Wynik dodatni potwierdza wrodzoną toksoplazmozę, natomiast wynik ujemny jej nie wyklucza.

PCR w diagnostyce toksoplazmozy: znaczenie statusu immunologicznego

Dobór odpowiedniej metody diagnostycznej w diagnostyce toksoplazmozy wymaga uwzględnienia statusu immunologicznego pacjenta.

U osób immunokompetentnych test PCR z krwi nie jest metodą z wyboru – dodatnie wyniki występują rzadko i zwykle jedynie we wczesnej fazie infekcji. Ujemny wynik PCR nie wyklucza zakażenia ze względu na krótkotrwałą parazytemię. W tej populacji podstawę diagnostyki stanowią testy serologiczne: oznaczanie swoistych przeciwciał IgM i IgG oraz awidności IgG.

Z kolei u pacjentów z zaburzeniami odporności (np. po przeszczepieniach, z HIV/AIDS, poddawanych chemioterapii) PCR stanowi najbardziej wiarygodną metodę diagnostyczną. W tej grupie odpowiedź humoralna może być osłabiona lub nieobecna, a infekcja przybiera często postać rozsianą. Rekomendowanymi materiałami biologicznymi do badania są: krew pobrana na EDTA, PMR, popłuczyny oskrzelowo-pęcherzykowe (BAL) oraz bioptaty z ognisk zapalnych (np. w przebiegu toksoplazmozy ośrodkowego układu nerwowego).

Podsumowanie

Technika PCR odgrywa kluczową rolę w diagnostyce toksoplazmozy, szczególnie u pacjentów z grup podwyższonego ryzyka. Technika ta, ze względu na swoją czułość i swoistość, uznawana jest za metodę referencyjną w przypadkach podejrzenia toksoplazmozy wrodzonej, toksoplazmozy u osób z upośledzoną odpornością oraz w postaci ocznej choroby. Test EURORealTime Toxoplasma gondii stanowi nowoczesne narzędzie diagnostyczne, wspomagające szybkie i precyzyjne rozpoznanie toksoplazmozy.

Piśmiennictwo:

1. Paul M., Petersen E., Szczapa J. Prevalence of congenital Toxoplasma gondii infection among newborns from the Poznan region of Poland: Validation of a new combined enzyme immunoassay for Toxoplasma gondii-specific immunoglobulin A and immunoglobulin M antibodies. J Clin Microbiol 2001; 39: 1912–1916.
2. https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/344586,toksoplazmoza-wrodzona-aktualny-stan-wiedzy.
3. Niezgoda A., Michalska E., Czech-Kowalska J. Standard postępowania w toksoplazmozie wrodzonej. Stand Med Pediatr 2018; 15: 521–529.