Twardzina układowa (ang. systemic sclerosis, SSc) jest heterogenną chorobą autoimmunizacyjną, obejmującą powiązane klinicznie i immunologicznie fenotypy o zróżnicowanym przebiegu. O obrazie klinicznym współdecydują trzy zasadnicze procesy: zaburzenia immunologiczne, uszkodzenie mikrokrążenia oraz postępujące włóknienie skóry i narządów wewnętrznych. Współczesne ujęcie SSc podkreśla jej zmienność między chorymi: od postaci ograniczonej do uogólnionej, poprzez fenotypy szybko postępujące, z zajęciem płuc, nerek lub serca, a także zespoły nakładania.

U większości pacjentów z SSc stwierdza się autoprzeciwciała, a u zdecydowanej większości, najczęściej u ponad 90% chorych, wykrywane są przeciwciała przeciwjądrowe (ang. antinuclear antibodies). Oznaczanie autoprzeciwciał stanowi ważny element diagnostyki serologicznej i łącznie z obrazem klinicznym oraz badaniami dodatkowymi wspiera wczesne rozpoznanie choroby i jej różnicowanie z innymi układowymi chorobami tkanki łącznej. Profil autoprzeciwciał ma także znaczenie prognostyczne, ponieważ wiąże się z odmiennym fenotypem klinicznym oraz różnym ryzykiem zajęcia narządów. Niektóre autoprzeciwciała, zwłaszcza przeciwko RNA polimerazie III, mogą być związane z podwyższonym ryzykiem współistnienia nowotworu.

Takie rozumienie choroby znajduje odzwierciedlenie zarówno w praktyce klinicznej, jak i w publikacjach z ostatnich lat, które pokazują, że status serologiczny pacjenta może być jednym z najbardziej użytecznych narzędzi porządkujących heterogenność choroby. Profesor Carlo Perricone (reumatolog i badacz z Wydziału Medycyny i Chirurgii Uniwersytetu w Perugii, Włochy) podkreśla, że: „[…] twardzina układowa nie powinna być już postrzegana jako jedna choroba, lecz jako spektrum molekularnie odrębnych endotypów. To ważna zmiana perspektywy. Oznacza bowiem, że diagnostyka autoprzeciwciał nie służy wyłącznie wsparciu rozpoznania, ale coraz częściej stanowi pierwszy krok do stratyfikacji ryzyka i bardziej spersonalizowanej oceny chorego”.

Autoprzeciwciała w SSc nadal pozostają punktem odniesienia

Kryteria klasyfikacyjne ACR/EULAR z 2013 roku dotyczące twardziny układowej [1] obejmują badanie przeciwciał najbardziej charakterystycznych dla tej jednostki chorobowej, czyli:

• antycentromerowych (anty-CENP A, -CENP B),
• przeciw topoizomerazie I (anty-Scl-70),
• przeciw polimerazie RNA III (RP11, RP155).

Współczesne przeglądy wskazują, że przeciwciała te są istotne zarówno w klasyfikacji choroby, jak i w ocenie ryzyka określonych manifestacji narządowych.

Przeciwciała antycentromerowe są typowo związane z ograniczoną postacią SSc. Ich obecność koreluje z fenotypem naczyniowym choroby, w tym zwiększonym ryzykiem tętniczego nadciśnienia płucnego (ang. pulmonary arterial hypertension, PAH) oraz obwodowych powikłań naczyniowych, takich jak owrzodzenia palców.

Przeciwciała przeciw topoizomerazie I wiążą się z większym prawdopodobieństwem szybko postępującej śródmiąższowej choroby płuc (ang. interstitial lung disease, ILD) i bardziej agresywnym przebiegiem włóknieniowym. Z punktu widzenia lekarza i diagnosty jest to nadal jeden z najważniejszych markerów alarmowych, zwłaszcza u chorego z objawami wczesnej SSc i nieprawidłowym obrazem kapilaroskopowym.

Przeciwciała przeciw polimerazie RNA III zajmują szczególne miejsce, ponieważ są związane z szybko postępującym zajęciem skóry, wysokim ryzykiem przełomu nerkowego oraz zwiększonym ryzykiem współistnienia nowotworu.

Warto jednak pamiętać, że w przebiegu SSc mogą występować również inne autoprzeciwciała, które dodatkowo wspierają proces diagnostyczny, umożliwiają różnicowanie podtypów choroby oraz bardziej precyzyjną ocenę ryzyka powikłań.

Od wykrywania do fenotypowania: nowoczesna rola serologii

Współczesna diagnostyka SSc nie kończy się na stwierdzeniu obecności jednego z trzech „klasycznych” przeciwciał. Coraz większe znaczenie ma rozszerzony profil badania autoprzeciwciał, obejmujący także rzadsze przeciwciała, takie jak przeciw fibrylarynie, Th/To, PM/Scl, Ku, NOR90 czy NVL. To właśnie na tym poziomie serologia staje się narzędziem fenotypowania.

Takie podejście zaprezentowano w badaniach opublikowanych w renomowanym czasopiśmie „Frontiers in Immunology” [2], w których wykorzystano rozszerzony profil line blot EUROLINE Systemic sclerosis do analizy autoprzeciwciał u 372 pacjentów spełniających kryteria ACR/EULAR 2013 dla SSc. Celem było nie tylko opisanie częstości przeciwciał, ale przede wszystkim powiązanie profilu serologicznego z fenotypem klinicznym choroby. Autorzy wykazali, że status serologiczny dostarcza istotnych wskazówek dotyczących manifestacji choroby, występowania chorób współistniejących i powikłań, a sama metoda line blot była wiarygodna w wykrywaniu autoprzeciwciał i pozwoliła ujawnić obecność rzadszych przeciwciał u 42% pacjentów. Wynik ten ma znaczenie praktyczne, ponieważ pokazuje, że rozszerzona ocena autoprzeciwciał może pomóc w szybszej diagnozie oraz lepiej charakteryzować profil serologiczny pacjenta.

Autorzy badania podkreślają, że autoprzeciwciała należą do najsilniejszych czynników pozwalających przewidywać przebieg choroby, rokowanie oraz odpowiedź na leczenie u pacjentów z SSc, choć oczywiście powinny być interpretowane łącznie z danymi klinicznymi, a nie w oderwaniu od nich.

EUROLINE Systemic Sclerosis: panel, który wspiera diagnostykę różnicującą

W ofercie EUROIMMUN dostępne są dwa panele multiparametryczne przeznaczone do diagnostyki SSc, co pozwala na dopasowanie zakresu badania do potrzeb diagnostycznych.

Na szczególną uwagę zasługuje test EUROLINE Systemic Sclerosis 2 – zaawansowany panel blot, który umożliwia jednoczesną ocenę 13 autoprzeciwciał związanych z SSc: anty-Scl-70, CENP A, CENP B, RP11, RP155, fibrylaryna, NOR90, Th/To, PM-Scl100, PM-Scl75, Ku, Ro-52 oraz NVL.

EUROLINE Systemic Sclerosis Profile 2

Z perspektywy klinicznej tak szeroki profil autoprzeciwciał ułatwia różnicowanie klasycznej postaci SSc z zespołami nakładania oraz wspiera wczesną ocenę ryzyka zajęcia narządów. Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach, w których decyzje dotyczące dalszej diagnostyki – obrazowania płuc, monitorowania funkcji nerek, oceny serca czy ryzyka nadciśnienia płucnego – powinny być podejmowane na możliwie wczesnym etapie.

Wartość kliniczna profilu testowego zależy przede wszystkim od jakości i wiarygodności uwzględnionych antygenów. Kluczowe znaczenie ma więc nie tylko liczba zastosowanych w teście parametrów, lecz przede wszystkim ich potwierdzona przydatność kliniczna, która przekłada się na trafność decyzji diagnostycznych i dalsze postępowanie z pacjentem.

W ofercie dostępne są również testy ELISA ukierunkowane na oznaczanie wybranych autoprzeciwciał o istotnym znaczeniu klinicznym: Anty-Scl-70 ELISA (IgG), Anty-centromere ELISA (IgG) oraz Anty-PM-Scl ELISA (IgG).

Diagnostyka SSc w 2026 roku: podsumowanie

Najważniejsza zmiana w diagnostyce laboratoryjnej twardziny układowej polega dziś na tym, że autoprzeciwciała nie są już traktowane wyłącznie jako markery potwierdzające chorobę. Współczesne podejście do SSc wykorzystuje je jako narzędzie fenotypowania oraz oceny ryzyka zajęcia narządów. To właśnie właściwa interpretacja profilu autoprzeciwciał, a nie samo ich wykrycie, ma dziś kluczowe znaczenie kliniczne.

1. Van Den Hoogen F. et al. 2013 classification criteria for systemic sclerosis: an American College of Rheumatology/European League against Rheumatism collaborative initiative. Arthritis & Rheumatism 65.11 (2013): 2737–2747.
2. Höppner J. et al. Comprehensive autoantibody profiles in systemic sclerosis: clinical cluster analysis. Frontiers in Immunology 13 (2023): 1045523.