Gruźlica – najpoważniejsze globalne zagrożenie zakaźne? Analiza najnowszego raportu WHO

Gruźlica (ang. tuberculosis, TB) pozostaje najczęstszą na świecie przyczyną zgonów wywołanych przez pojedynczy czynnik zakaźny i jednocześnie jedną z dziesięciu głównych przyczyn śmierci w skali globalnej. Mimo dostępności skutecznych metod leczenia i profilaktyki choroba ta nadal stanowi ogromne obciążenie dla zdrowia publicznego. Zgodnie z najnowszym raportem Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO), opublikowanym na początku listopada 2025 roku, gruźlica wciąż należy do najpoważniejszych zagrożeń zakaźnych współczesnego świata. W 2024 roku zarejestrowano 10,7 mln nowych zachorowań oraz 1,23 mln zgonów z powodu gruźlicy, w tym ok. 150 tys. wśród osób żyjących z HIV. Największe obciążenie epidemiologiczne utrzymuje się w regionach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej oraz Afryki Subsaharyjskiej, a najwięcej przypadków raportują niezmiennie Indie, Indonezja, Filipiny, Chiny, Pakistan i Nigeria – państwa, które łącznie odpowiadają za ponad dwie trzecie globalnej zapadalności na gruźlicę.

Globalne trendy epidemiologiczne

Tempo ograniczania globalnego obciążenia gruźlicą nadal nie odpowiada celom wyznaczonym w strategii End TB na rok 2030 opracowanej przez WHO. Dokument ten, utworzony w 2015 roku, zakłada stopniowe wyeliminowanie gruźlicy jako zagrożenia dla zdrowia publicznego poprzez wyraźne zmniejszenie liczby zachorowań i zgonów, obniżenie kosztów ponoszonych przez chorych oraz upowszechnienie skutecznych metod profilaktyki, diagnostyki i leczenia. Mimo tych założeń postęp realizacji tej strategii pozostaje powolny. Od 2015 roku globalna zapadalność zmniejszyła się jedynie o 12%, a śmiertelność o 29%. W 2024 roku odnotowano 10,7 mln nowych przypadków, zaledwie 1% mniej niż rok wcześniej i wciąż więcej niż przed pandemią COVID-19. Skuteczne ograniczenie globalnego obciążenia gruźlicą wymaga jednoczesnego polepszania dostępu do diagnostyki, leczenia i profilaktyki oraz działań ukierunkowanych na kluczowe determinanty zdrowia, takie jak ubóstwo, niedożywienie czy choroby współistniejące. Trwały postęp będzie jednak możliwy tylko przy zapewnieniu stabilnego finansowania, bez którego nawet najbardziej obiecujące innowacje, w tym nowe szczepionki, nie będą mogły zostać wdrożone na szeroką skalę.

Gruźlica lekooporna – narastające wyzwanie terapeutyczne

Jednym z najpoważniejszych wyzwań współczesnej kontroli gruźlicy pozostaje narastający problem lekooporności prątków Mycobacterium tuberculosis. W 2024 roku na świecie odnotowano ok. 390 tys. nowych przypadków gruźlicy opornej na rifampicynę (ang. rifampicin-resistant tuberculosis, RR-TB) lub wielolekoopornej (ang. multidrug-resistant tuberculosis, MDR-TB). Największe obciążenie tego typu gruźlicą występuje w krajach o wysokiej zapadalności, takich jak Indie, Chiny oraz Filipiny, które łącznie odpowiadają za ponad połowę globalnej liczby przypadków MDR/RR-TB.

W tym samym roku leczenie rozpoczęło jedynie 164 545 osób, co stanowi zaledwie 42% szacowanej liczby chorych. Oznacza to, że ponad połowa pacjentów nie otrzymała odpowiedniej terapii, co sprzyja utrzymywaniu się i dalszemu szerzeniu lekoopornych szczepów. Trudną sytuację pogłębia niewystarczający dostęp do szybkich testów diagnostycznych, niezbędnych do wykrywania oporności już na etapie rozpoznania, a także wysokie koszty oraz długotrwały charakter leczenia, które obciążają systemy opieki zdrowotnej oraz chorych. W perspektywie globalnej skuteczna terapia gruźlicy, zarówno wrażliwej, jak i lekoopornej, miała kluczowy wpływ na zmniejszenie śmiertelności. Szacuje się, że w latach 2000–2024 leczenie gruźlicy zapobiegło aż 83 mln zgonów.

Badania i innowacje – najdynamiczniej rozwijający się obszar kontroli gruźlicy

Jednym z kluczowych elementów raportu WHO jest analiza postępów w obszarze badań i innowacji. WHO podkreśla, że ostatnia dekada przyniosła największy rozwój technologiczny w historii walki z gruźlicą, porównywalny jedynie z momentem wprowadzenia szczepionki BCG ponad sto lat temu. Obecnie trwają prace nad 63 testami, których celem jest poprawa czułości, skrócenie czasu diagnostycznego oraz zwiększenie dostępności metod w środowisku o ograniczonych zasobach.

Szczególne znaczenie mają techniki izotermiczne, umożliwiające przeprowadzenie badania w warunkach terenowych, bez użycia skomplikowanej aparatury, oraz biosensory wykrywające specyficzne komponenty prątków w wydychanym powietrzu. Równolegle intensywnie rozwijane są narzędzia oparte na sztucznej inteligencji, pozwalające na automatyczną analizę zdjęć RTG klatki piersiowej. W licznych badaniach modele te osiągają skuteczność porównywalną z pracą doświadczonych radiologów, co stwarza ogromny potencjał dla systemów ochrony zdrowia o ograniczonych zasobach. W ramach poszukiwań nowych metod identyfikacji zakażenia latentnego WHO zwraca uwagę na prace nad udoskonalanymi testami IGRA (ang. interferon-gamma release assay) oraz nad testami skórnymi opartymi na swoistych antygenach prątków, mogącymi w przyszłości stanowić bardziej czułą i prostszą alternatywę dla klasycznej próby tuberkulinowej.

Jednocześnie pomimo ogromnego potencjału inwestycje w badania są niewystarczające. Globalne finansowanie badań nad gruźlicą wyniosło w 2023 roku około 1,2 mld dolarów, czyli zaledwie jedną czwartą kwoty niezbędnej do realizacji strategii End TB.

Szczepionki i leki – największa nadzieja na przełom

Ostatnie lata przyniosły również wyraźne przyspieszenie w rozwoju nowych leków przeciwgruźliczych. Według raportu WHO w sierpniu 2025 roku w badaniach klinicznych znajdowało się 29 leków, obejmujących zarówno nowe substancje czynne, jak i leki ponownie wykorzystywane z innych wskazań oraz ich różne kombinacje. Rosnąca liczba potencjalnych terapii odzwierciedla wysiłek badawczy, mający na celu poprawę skuteczności leczenia gruźlicy, w tym jej postaci lekoopornych.

Dynamicznie rozwija się również obszar szczepionek przeciw gruźlicy. W sierpniu 2025 roku w badaniach klinicznych znajdowało się 18 preparatów szczepionkowych, z czego 6 było w trzeciej fazie badań klinicznych. Po raz pierwszy tak wiele projektów bazuje na nowoczesnych technologiach immunologicznych, takich jak platformy mRNA czy szczepionki białkowe z adiuwantami nowej generacji. Prace koncentrują się głównie na opracowaniu szczepionek „boosterowych”, mających na celu wzmocnienie odpowiedzi immunologicznej. Z raportu wynika, że za najbardziej obiecujące uznano wyniki badań nad preparatem M72/AS01E, co może stanowić podstawę do stworzenia pierwszej skutecznej szczepionki przeciw gruźlicy dla młodzieży i dorosłych od czasu BCG.

Profilaktyka – rekordowe, lecz wciąż niewystarczające liczby

Znaczący postęp odnotowano w obszarze leczenia zapobiegającego gruźlicy (ang. tuberculosis preventive treatment, TPT). W 2024 roku objęto nim 5,3 mln pacjentów, przede wszystkim osoby pozostające w kontakcie z chorymi oraz żyjące z HIV, czyli grupy o najwyższym ryzyku rozwoju aktywnej choroby. Celem TPT jest zapobieganie przejściu zakażenia latentnego w pełnoobjawową gruźlicę, a tym samym ograniczenie liczby przyszłych zachorowań. Pomimo rekordowej liczby osób objętych profilaktyką dostęp do TPT wciąż pozostaje ograniczony i obejmuje jedynie niewielką część populacji wymagającej takiej terapii. Aktualny poziom realizacji jest daleki od celu WHO, zgodnie z którym do 2027 roku 90% osób narażonych powinno otrzymywać leczenie zapobiegające gruźlicy.

Wnioski i perspektywy

Gruźlica, mimo znaczącego postępu w diagnostyce, leczeniu i profilaktyce, wciąż należy do najpoważniejszych globalnych zagrożeń zakaźnych. Najnowszy raport WHO z 2025 roku wskazuje, że w 2024 roku odnotowano 10,7 mln nowych zachorowań i 1,23 mln zgonów, co czyni gruźlicę najczęstszą przyczyną śmierci wywoływanej przez pojedynczy patogen. Realizacja opracowanej przez WHO strategii End TB postępuje jednak zbyt wolno: od 2015 roku globalna zapadalność spadła jedynie o 12%, a śmiertelność o 29%. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje narastająca lekooporność prątków – w 2024 roku zidentyfikowano ok. 390 tys. przypadków gruźlicy opornej na leczenie, przy czym zaledwie 42% chorych uzyskało dostęp do właściwej terapii. Jednocześnie raport podkreśla szybki rozwój innowacji, od nowoczesnych metod diagnostycznych i narzędzi opartych na sztucznej inteligencji po obiecujące nowe szczepionki. Wszystko to pokazuje, że choć współczesna nauka daje realne szanse na przełom, skuteczne opanowanie gruźlicy będzie możliwe jedynie przy znacznie większym globalnym wysiłku i konsekwentnym wsparciu finansowym.

Piśmiennictwo: