Diagnostyka neuroimmunologiczna wymaga nie tylko właściwego doboru oznaczanego przeciwciała, ale również odpowiedniej metody badania i materiału biologicznego. W zależności od podejrzewanej jednostki chorobowej zastosowanie znajdują m.in. immunofluorescencja pośrednia (IIFT), testy komórkowe CBA (cell-based assay), immunoblot, ELISA i ChLIA.

Poszczególne metody pełnią różne funkcje: mogą służyć do szerokiego badania przesiewowego, identyfikacji swoistości przeciwciał, oznaczania pojedynczych parametrów lub równoczesnej analizy większych paneli.

Neuroimmunologia: jedna dziedzina, różne pytania diagnostyczne

Neuroimmunologia obejmuje zróżnicowaną grupę chorób, dlatego sposób prowadzenia diagnostyki zależy od podejrzewanej jednostki, rodzaju poszukiwanego biomarkera oraz materiału biologicznego. Innego podejścia wymaga diagnostyka neurologicznych zespołów paranowotworowych, innego – autoimmunologicznych zapaleń mózgu, miastenii czy chorób demielinizacyjnych.

Z tego względu w praktyce wykorzystuje się kilka uzupełniających się metod laboratoryjnych, z których każda ma inne zastosowanie diagnostyczne.

Immunofluorescencja pośrednia (IIFT) na substratach tkankowych umożliwia szeroką ocenę reaktywności przeciwciał antyneuralnych. Może pełnić funkcję badania przesiewowego, zwłaszcza w diagnostyce neurologicznych zespołów paranowotworowych i innych chorób związanych z przeciwciałami antyneuralnymi.

Cell-based assay (CBA) wykorzystuje komórki prezentujące określony antygen w konformacji zbliżonej do natywnej. Metoda ta ma szczególne znaczenie w oznaczaniu przeciwciał skierowanych przeciwko antygenom powierzchniowym i błonowym, m.in. NMDAR, LGI1, CASPR2, AQP4 czy MOG.

Immunoblot (EUROLINE) umożliwia jednoczesną ocenę wielu przeciwciał w jednym oznaczeniu. Znajduje zastosowanie m.in. w identyfikacji przeciwciał przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym związanym z neurologicznymi zespołami paranowotworowymi.

ELISA i ChLIA służą do standaryzowanych oznaczeń pojedynczych przeciwciał i biomarkerów. ChLIA dodatkowo umożliwia wysoki stopień automatyzacji oraz krótki czas uzyskania wyniku.

Neurologiczne zespoły paranowotworowe – znaczenie badań komplementarnych

Neurologiczne zespoły paranowotworowe (NZP) to jeden z tych obszarów, w których diagnostyka przeciwciał wymaga szczególnej staranności. Wykrycie określonych przeciwciał antyneuralnych może wspierać rozpoznanie zespołu i ocenę ryzyka współistniejącego nowotworu oraz ukierunkować dalszą diagnostykę onkologiczną.

W diagnostyce NZP istotne jest łączenie metod o różnej charakterystyce. IIFT na substratach tkankowych pozwala rozpoznać charakterystyczne wzory reakcji i wskazać kierunek dalszej diagnostyki. Przykładem jest Neurology Mosaic 8 – test wykorzystujący kilka substratów i umożliwiający szeroką ocenę reaktywności przeciwciał antyneuralnych.

Do oceny swoistości przeciwciał przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym można zastosować immunoblot, np. EUROLINE Paraneoplastic Neurologic Syndromes 12 Ag, obejmujący m.in. przeciwciała przeciw amfifizynie, CV2, PNMA2, Ri, Yo, Hu, rekowerynie, SOX1, tytynie, Zic4, GAD65 i Tr/DNER.

W NZP największą wartość diagnostyczną daje zwykle podejście komplementarne, ponieważ nie wszystkie przeciwciała można wiarygodnie ocenić za pomocą jednej techniki laboratoryjnej.

Autoimmunologiczne zapalenia mózgu – znaczenie CBA i doboru właściwego materiału

W autoimmunologicznych zapaleniach mózgu szczególne znaczenie mają przeciwciała skierowane przeciwko antygenom powierzchniowym neuronów i receptorom synaptycznym. Do ich oznaczania stosuje się przede wszystkim testy CBA, które umożliwiają prezentację antygenu w konformacji zbliżonej do natywnej. Przykładem jest Autoimmune Encephalitis Mosaic 6 – test umożliwiający badania przeciwciał przeciwko antygenom powierzchniowym: NMDAR, AMPAR 1 i 2, GABA_BR, LGI1, CASPR2 i DPPX.

Istotny jest również dobór materiału biologicznego. W zależności od podejrzewanej swoistości przeciwciała należy badać surowicę, płyn mózgowo-rdzeniowy lub oba materiały. W wielu przypadkach równoległa ocena surowicy i PMR zwiększa wiarygodność diagnostyczną i ogranicza ryzyko błędnej interpretacji wyniku.

NMOSD i MOGAD – CBA jako metoda z wyboru

W diagnostyce chorób demielinizacyjnych ośrodkowego układu nerwowego kluczowe znaczenie ma różnicowanie NMOSD i MOGAD ze stwardnieniem rozsianym (SM). Choroby te mogą częściowo nakładać się obrazem klinicznym, jednak różnią się patomechanizmem, rokowaniem oraz podejściem terapeutycznym.

W tym obszarze szczególne znaczenie mają dwa przeciwciała:

• anty-AQP4 – charakterystyczne dla NMOSD,
• anty-MOG – związane z MOGAD.

NMOSD i MOGAD są odrębnymi jednostkami chorobowymi, a ich prawidłowe rozpoznanie i odróżnienie od SM ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania.

Metodą z wyboru w oznaczaniu AQP4-IgG i MOG-IgG są testy CBA. Test NMOSD Screen 1 Mosaic wykorzystuje komórki transfekowane AQP4 i MOG, umożliwiając równoległą ocenę obu przeciwciał i wspierając diagnostykę różnicową NMOSD, MOGAD i stwardnienia rozsianego.

Miastenia gravis – profil przeciwciał a dalsze postępowanie

Miastenia gravis to choroba, w której wynik badania laboratoryjnego ma znaczenie nie tylko dla rozpoznania, ale również dla dalszego postępowania terapeutycznego.

Diagnostykę serologiczną miastenii rozpoczyna zwykle od oznaczenia przeciwciał przeciw receptorowi acetylocholiny (AChR). W przypadku wyniku ujemnego kolejnym istotnym markerem są przeciwciała anty-MuSK. U pacjentów seronegatywnych można rozszerzyć diagnostykę m.in. o anty-LRP4.

Status serologiczny ma znaczenie nie tylko diagnostyczne. Typ wykrytego przeciwciała może być związany z określonym fenotypem klinicznym choroby, rokowaniem oraz odpowiedzią na leczenie, a tym samym może mieć wpływ na wybór strategii terapeutycznej.

W ofercie Euroimmun znajdują się m.in. testy CBA dla anty-AChR i anty-MuSK oraz test Myasthenia Gravis Mosaic 2, który umożliwia oznaczenie obu przeciwciał jednocześnie. Dostępne są również testy ELISA dla anty-AChR, anty-MuSK i anty-LRP4.

Neuropatie immunologiczne – kiedy oznaczać przeciwciała przeciw gangliozydom

Oznaczanie przeciwciał przeciwko gangliozydom może wspierać diagnostykę wybranych neuropatii immunologicznych. Przydatność tych badań zależy jednak od obrazu klinicznego i podejrzewanej jednostki chorobowej.

Testy na obecność przeciwciał przeciwko gangliozydom wspierają diagnostykę neuropatii nabytych, takich jak zespół Guillaina-Barrégo i zespół Millera-Fishera. W przypadku podejrzenia zespołu Millera-Fishera szczególnie ważne jest oznaczenie przeciwciał anty-GQ1b.

Profile EUROLINE Gangliosides Profile umożliwiają ocenę przeciwciał przeciwko GM1, GM2, GM3, GD1a, GD1b, GT1b i GQ1b.

Biomarkery neurodegeneracji – diagnostyka choroby Alzheimera

W diagnostyce choroby Alzheimera i innych schorzeń neurodegeneracyjnych coraz większe znaczenie mają biomarkery pozwalające ocenić procesy biologiczne związane z chorobą.

W płynie mózgowo-rdzeniowym oznacza się m.in.:

• Aβ1-42,

• Aβ1-40,
• wskaźnik Aβ1-42/Aβ1-40,
• pTau,
• całkowite białko tau.

Szczególnie istotne w diagnostyce choroby Alzheimera są biomarkery patologii amyloidowej i tau oraz ich wzajemne relacje, w tym wskaźnik Aβ1-42/Aβ1-40.

Dodatkowym markerem jest NfL, który odzwierciedla uszkodzenie neuroaksonalne, ale nie jest swoisty dla choroby Alzheimera.

Znaczenie diagnostyki biologicznej rośnie wraz z rozwojem terapii modyfikujących przebieg choroby Alzheimera i coraz większą potrzebą precyzyjnego potwierdzania obecności charakterystycznych zmian patologicznych.

Neuroimmunologia w Polsce – dostępność diagnostyki wspierającej decyzje kliniczne

Współczesna diagnostyka neuroimmunologiczna nie opiera się na jednej uniwersalnej metodzie. Kluczowe znaczenie ma właściwe połączenie pytania klinicznego, rodzaju poszukiwanego biomarkera, materiału biologicznego oraz odpowiedniej techniki laboratoryjnej.

IIFT, CBA, immunoblot, ELISA i ChLIA pełnią różne, uzupełniające się funkcje. W zależności od wskazania mogą służyć do badań przesiewowych, identyfikacji swoistości przeciwciał, oceny panelowej lub ilościowego oznaczania wybranych parametrów.

W Polsce dostępne są obecnie nowoczesne badania wspierające diagnostykę m.in. neurologicznych zespołów paranowotworowych, autoimmunologicznych zapaleń mózgu, NMOSD i MOGAD, miastenii gravis oraz wybranych neuropatii immunologicznych. Wykonuje się również oznaczenia biomarkerów wykorzystywanych w diagnostyce chorób neurodegeneracyjnych.

Dzięki temu diagnostyka może być prowadzona z wykorzystaniem metod odpowiadających aktualnej wiedzy i zaleceniom, a wyniki badań laboratoryjnych wspierają różnicowanie chorób, ukierunkowanie dalszej diagnostyki oraz podejmowanie decyzji dotyczących postępowania klinicznego.