Hantawirusy to RNA-wirusy z rodziny Hantaviridae (dawniej klasyfikowane jako Bunyaviridae), których głównym rezerwuarem są gryzonie – nornice, myszy (w tym polne i leśne) oraz szczury. Zakażone zwierzęta nie wykazują objawów choroby, ale przez całe życie wydalają wirusa z moczem, kałem i śliną, stanowiąc trwałe i trudne do uchwycenia źródło zakażenia dla ludzi. Co istotne, wśród populacji zakażonych gryzoni nie obserwuje się wzmożonej śmiertelności ani widocznych objawów infekcji, co powoduje, że obecność wirusa w środowisku pozostaje praktycznie niewidoczna.

Brak wyraźnych sygnałów ostrzegawczych prowadzi do niskiej świadomości ryzyka zakażenia wśród ludzi zamieszkujących lub przebywających na terenach endemicznych. W efekcie wiele przypadków pozostaje nierozpoznanych lub diagnozowanych z opóźnieniem, co prowadzi do znacznego niedoszacowania rzeczywistej skali problemu.

Z tego względu kluczowe znaczenie ma systematyczne mapowanie zakażeń u ludzi, które pozwala wyznaczyć obszary o utrwalonej obecności hantawirusów. Wiedza ta ma bezpośrednie przełożenie na praktykę kliniczną – ułatwia włączenie hantawirusów do diagnostyki różnicowej w przypadku objawów gorączkowych, zespołów nerkowych czy małopłytkowości o niejasnej etiologii.

Niepokojące doniesienia ze Stanów Zjednoczonych

Według najnowszych doniesień i raportów epidemiologicznych w Stanach Zjednoczonych ponownie odnotowano wzrost liczby zakażeń hantawirusem. W czerwcu potwierdzono dwa nowe przypadki w stanie Nevada, a wcześniejsze zachorowania zarejestrowano również w Kalifornii i Nowym Meksyku. Z uwagi na wysoką śmiertelność hantawirusowego zespołu płucnego oraz jego gwałtowny przebieg, lokalne służby sanitarne apelują o zachowanie szczególnej ostrożności – zwłaszcza w okresie letnim, gdy ryzyko kontaktu z gryzoniami i ich odchodami, będącymi głównym źródłem zakażenia, znacząco wzrasta.

Jak może dojść do zakażenia hantawirusem?

Do zakażenia hantawirusami u ludzi dochodzi najczęściej drogą inhalacyjną – poprzez wdychanie aerozolu lub kurzu zanieczyszczonego wydalinami zakażonych gryzoni. Taka sytuacja ma miejsce zwłaszcza podczas sprzątania zamkniętych, rzadko użytkowanych pomieszczeń, prac remontowych, rolniczych lub leśnych, gdzie obecność gryzoni jest częsta.

Inną możliwą drogą zakażenia jest kontakt zakażonego materiału biologicznego z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi, np. poprzez spożycie skażonej żywności bądź wody. Znacznie rzadziej dochodzi do transmisji poprzez ugryzienie przez zakażonego gryzonia.

Wzrost ryzyka może wiązać się także z hodowlą gryzoni domowych, zwłaszcza jeśli pochodzą one z naturalnych siedlisk lub z niesprawdzonych źródeł. Aerozol z odchodów znajdujących się w klatkach, jak również unoszący się podczas czyszczenia kurz, mogą stanowić potencjalne źródło zakażenia – zarówno dla opiekunów zwierząt, jak i osób postronnych, w tym dzieci.

Jakie choroby wywołują hantawirusy?

Hantawirusy wywołują u ludzi dwa główne zespoły chorobowe:

• gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (ang. hemorrhagic fever with renal syndrome, HFRS) – występuje głównie w Azji i Europie, w tym w Polsce. Najczęściej wywołują ją wirusy Puumala i Dobrava-Belgrad. Objawy obejmują gorączkę, bóle mięśni, zaburzenia pracy nerek, a w ciężkich przypadkach – skazę krwotoczną i powikłania wielonarządowe. Śmiertelność zależy od szczepu wirusa i sięga do 15%.
• hantawirusowy zespół płucny (ang. hantavirus pulmonary syndrome, HPS) – występuje głównie w obu Amerykach. Początkowo objawy przypominają grypę, ale w ciągu kilku dni może dojść do ciężkiej niewydolności oddechowej i obrzęku płuc. Śmiertelność HPS może sięgać nawet 50%.

Epidemiologia i niedoszacowanie zachorowań

Chociaż Podkarpacie od dawna uznawane jest za obszar endemicznego występowania zakażeń hantawirusowych, dane z ostatnich lat wskazują na rozszerzający się zasięg tych infekcji w całej Polsce. Przypadki HFRS u ludzi zostały potwierdzone także w województwach: lubelskim, dolnośląskim, opolskim, śląskim, łódzkim, małopolskim oraz podlaskim. Obszary te znalazły się na mapie zachorowań, ponieważ właśnie z nich pochodziły próbki, w których laboratoryjnie wykazano obecność przeciwciał przeciw hantawirusom.

Pomimo rosnącej liczby przypadków, świadomość dotycząca hantawirusów i zagrożenia jakie ze sobą niosą pozostaje niska. Dotyczy to szczególnie zespołu HFRS, który – choć stanowi jedną z 15 najczęstszych przyczyn ostrego uszkodzenia nerek (ang. acute kidney injury, AKI) – wciąż rzadko jest uwzględniany w diagnostyce różnicowej. Tymczasem właściwe rozpoznanie zakażenia wymaga przeprowadzenia odpowiednich badań laboratoryjnych, bez których potwierdzenie hantawirozy jest niemożliwe.

Obraz kliniczny i mechanizmy patofizjologiczne

Jednym z pierwszych objawów zakażenia hantawirusem jest nagle pojawiająca się gorączka, trudna do zbicia, której towarzyszą niespecyficzne dolegliwości – bóle głowy, mięśni oraz objawy grypopodobne. Z jednej strony jest to symptom bardzo wyraźny – pacjent najczęściej potrafi dokładnie wskazać moment początku choroby i ma świadomość nagłego pogorszenia stanu zdrowia. Z drugiej jednak strony gorączka tego typu jest objawem wspólnym dla wielu infekcji wirusowych, takich jak grypa czy COVID-19, przez co na tym etapie trudno o jednoznaczne rozpoznanie.

W obrazie klinicznym mogą pojawić się również inne, zróżnicowane objawy, często zależne od regionu występowania i dominującego szczepu wirusa. W Chinach – kraju, gdzie rejestruje się około 90% światowych przypadków hantawirozy – stosowany jest uproszczony schemat diagnostyczny oparty na sześciu charakterystycznych objawach: trzech zmianach rumieniowych (twarz, dekolt, klatka piersiowa) oraz trzech dolegliwościach bólowych (gałki oczne, głowa, okolice lędźwiowe). Dodatkowo u części pacjentów występują objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak biegunka i wymioty, a także symptomy ze strony układu oddechowego.

Taka niespecyficzność obrazu klinicznego często prowadzi do błędnych rozpoznań. Objawy żołądkowo-jelitowe bywają interpretowane jako biegunka zakaźna, kaszel może sugerować zapalenie płuc, zaczerwienienie twarzy czy klatki piersiowej bywa mylony z reakcją alergiczną, a bóle głowy i zawroty kierują diagnostykę w stronę schorzeń neurologicznych.

Dopiero w kolejnych dniach, wraz z przejściem choroby w fazę nerkową, pojawiają się bardziej charakterystyczne cechy kliniczne. Dochodzi wówczas do zmniejszenia ilości oddawanego moczu (oliguria), wzrostu stężenia kreatyniny w surowicy oraz wystąpienia białkomoczu i krwinkomoczu. To właśnie na tym etapie zakażenie wirusem Hanta zaczyna być realnym podejrzeniem klinicznym, szczególnie przy odpowiednim wywiadzie epidemiologicznym.

W rozpoznaniu kluczowe znaczenie ma dokładny wywiad, zwłaszcza w kontekście ekspozycji na kurz lub pył mogący zawierać zanieczyszczenia pochodzące od gryzoni – ich mocz, kał czy ślina są głównym źródłem zakażenia. Typowy pacjent to najczęściej młody, wcześniej zdrowy mężczyzna wykonujący zawód związany z pracą na świeżym powietrzu (np. żołnierz, leśnik, pracownik branży budowlanej). Jednak zakażenia mogą wystąpić również u kobiet, dzieci i osób starszych – szczególnie po ekspozycji na aerozol zawierający wydaliny gryzoni.

Diagnostyka laboratoryjna

Rozpoznanie zakażeń hantawirusowych opiera się przede wszystkim na badaniach serologicznych, umożliwiających wykrycie swoistych przeciwciał w klasach IgM i IgG. Przeciwciała te pojawiają się we krwi stosunkowo wcześnie – przeciwciała klasy IgM są wykrywalne już w 3.–5. dniu od początku objawów klinicznych, natomiast IgG zwykle od 5.–7. dnia. Dzięki temu serologia stanowi skuteczne narzędzie diagnostyczne już na wczesnym etapie zakażenia.

W przypadku przebytego zakażenia przeciwciała IgG utrzymują się w organizmie przez wiele lat – dostępne dane wskazują, że ich obecność można potwierdzić nawet po 50 latach.

EUROIMMUN oferuje kompleksowy panel testów serologicznych do diagnostyki zakażeń wywołanych hantawirusami. W ofercie znajdują się zestawy testowe do oznaczania przeciwciał klasy IgM i IgG, wykorzystujące następujące metody:

• ELISA – umożliwiająca badania przesiewowe,
• Immunoblot (EUROLINE) oraz immunofluorescencja pośrednia (IIFT) – stosowane do potwierdzenia specyficzności przeciwciał i precyzyjnej identyfikacji typu wirusa odpowiedzialnego za zakażenie.

Zastosowanie strategii dwustopniowej diagnostyki – testów przesiewowych (ELISA) i potwierdzających (EUROLINE lub IIFT) – zwiększa czułość i swoistość rozpoznania, umożliwiając jednocześnie określenie etiologii zakażenia i przewidywanie jego przebiegu klinicznego. Możliwość oznaczenia zarówno IgM, jak i IgG w każdym z oferowanych formatów sprawia, że testy EUROIMMUN są użyteczne nie tylko w diagnostyce indywidualnych przypadków, ale również w badaniach epidemiologicznych i nadzorze nad ogniskami zakażeń.

Podsumowanie

Zakażenia hantawirusowe mogą przebiegać w dwóch ciężkich postaciach – jako gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym (HFRS) oraz hantawirusowy zespół płucny (HPS). Obie formy cechują się wysoką śmiertelnością i niespecyficznym początkiem, co utrudnia ich wczesne rozpoznanie. Kluczowe znaczenie w diagnostyce ma dokładny wywiad epidemiologiczny oraz szybkie wykonanie odpowiednich testów serologicznych.

Obserwowany w ostatnim czasie wzrost zachorowań w Stanach Zjednoczonych oraz rozszerzający się zasięg występowania przypadków w Polsce wskazują na konieczność zwiększenia czujności klinicznej i lepszego rozpoznawania chorób wywoływanych przez hantawirusy. Nowoczesne testy diagnostyczne pozwalają nie tylko na skuteczne wykrycie zakażeń, ale również na wsparcie działań epidemiologicznych i zdrowia publicznego.