Wywiad z prof. dr hab. Ewą Balcerczak, pełnomocnikiem rektora ds. kształcenia podyplomowego oraz kierownikiem Katedry Diagnostyki Laboratoryjnej i Molekularnej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

LOINC – Logical Observation Identifiers Names and Codes – to pojęcie stosunkowo nowe dla wielu diagnostów laboratoryjnych. Jak najprościej wyjaśniłaby Pani, czym jest LOINC i jaki problem polskiej diagnostyki ma rozwiązać jego wdrożenie?

Najprościej mówiąc, LOINC jest międzynarodowym językiem, który pozwala jednoznacznie identyfikować badania laboratoryjne i ich wyniki, niezależnie od tego, w jakim laboratorium zostały wykonane i z jakiego systemu informatycznego pochodzą.

Obecnie poszczególne laboratoria posługują się własnymi katalogami badań, w których to samo oznaczenie może występować pod różnymi nazwami i kodami. Na przykład oznaczenie stężenia glukozy w surowicy może być opisane w jednym laboratorium jako „Glukoza”, w innym jako „GLU”, a w kolejnym pod wewnętrznym kodem numerycznym. Dla diagnosty laboratoryjnego czy lekarza znaczenie takiego badania jest oczywiste, jednak systemy informatyczne nie zawsze potrafią automatycznie rozpoznać, że chodzi o to samo oznaczenie.

LOINC rozwiązuje ten problem, przypisując badaniom i obserwacjom laboratoryjnym unikalne międzynarodowe identyfikatory. Co istotne, identyfikator LOINC nie odnosi się wyłącznie do nazwy analitu. Uwzględnia również inne cechy definiujące badanie, takie jak rodzaj mierzonej wielkości, materiał biologiczny, charakter wyniku czy – jeśli ma to znaczenie – zastosowana metoda analityczna. Dzięki temu możliwe jest rozróżnienie badań, które mają podobne nazwy, ale nie są tożsame z diagnostycznego punktu widzenia.

Warto podkreślić, że LOINC nie jest nowym katalogiem badań, który ma zastąpić wszystkie katalogi funkcjonujące obecnie w laboratoriach. Jest standardem umożliwiającym wzajemne powiązanie tych katalogów i jednoznaczną identyfikację badań w procesie elektronicznej wymiany informacji.

Najważniejszym celem wdrożenia LOINC w Polsce jest zapewnienie interoperacyjności semantycznej, czyli sytuacji, w której różne systemy informatyczne nie tylko wymieniają dane, ale również prawidłowo rozumieją ich znaczenie.

Jest to szczególnie istotne w kontekście rozwoju elektronicznej dokumentacji medycznej, wymiany wyników badań pomiędzy podmiotami leczniczymi oraz budowania rozwiązań umożliwiających wykorzystanie danych laboratoryjnych w opiece nad pacjentem.

Wyobraźmy sobie pacjenta, który wykonuje badania w kilku różnych laboratoriach. Dzięki zastosowaniu wspólnego standardu identyfikacji badań możliwe będzie łatwiejsze zestawienie wyników pochodzących z różnych placówek, prześledzenie zmian wybranych parametrów w czasie oraz wykorzystanie tych informacji w procesie diagnostyczno-terapeutycznym. Oczywiście samo zastosowanie jednakowego kodu LOINC nie oznacza jeszcze, że wszystkie wyniki można bezpośrednio porównywać. Nadal konieczne jest uwzględnienie m.in. zastosowanej metody, jednostek, zakresów referencyjnych oraz innych czynników wpływających na interpretację wyniku.

LOINC stanowi zatem podstawę uporządkowania informacji laboratoryjnej, ale jego znaczenie wykracza poza samo kodowanie badań. W połączeniu z innymi standardami wymiany danych pozwala budować rozwiązania, w których informacja laboratoryjna może być bezpiecznie i efektywnie wykorzystywana w całym systemie ochrony zdrowia.

Na jakim etapie znajduje się obecnie wdrażanie LOINC i systemu SSIDL (System Standaryzacji Informacji w Diagnostyce Laboratoryjnej) w Polsce? Kiedy możemy spodziewać się, że rozwiązanie zacznie funkcjonować w praktyce w polskich laboratoriach?

Wykonaliśmy już bardzo istotny krok w kierunku wdrożenia LOINC. W ramach projektu realizowanego przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi, finansowanego ze środków Agencji Badań Medycznych w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, podjęliśmy działania, których celem było nie tylko przygotowanie polskiej wersji językowej słownika LOINC, ale również wytworzenie narzędzi umożliwiających jego praktyczne wykorzystanie w krajowym systemie diagnostyki laboratoryjnej.

Podstawą obecnie realizowanego projektu były wcześniejsze działania prowadzone pod moim kierunkiem przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi na zlecenie Ministerstwa Zdrowia, których celem było przetłumaczenie i dostosowanie słownika LOINC do potrzeb polskiego systemu ochrony zdrowia. Prace te stworzyły bazę do dalszego rozwoju polskich zasobów terminologicznych oraz opracowania kompleksowych rozwiązań wspierających standaryzację informacji w diagnostyce laboratoryjnej w projekcie ABM.

Jednym z najważniejszych rezultatów projektu jest opracowanie polskiej edycji słownika LOINC, obejmującej łącznie ponad 25 tysięcy przetłumaczonych terminów. Równolegle rozwijaliśmy narzędzia informatyczne i zasoby wiedzy niezbędne do praktycznego wykorzystania standardu.

Naszym celem od początku było stworzenie nie tylko polskiej wersji słownika, ale także całego środowiska umożliwiającego jego wdrożenie i późniejsze utrzymanie.

Temu właśnie służy System Standaryzacji Informacji w Diagnostyce Laboratoryjnej – SSIDL. W ramach projektu opracowaliśmy prototyp systemu obejmujący kilka wzajemnie powiązanych elementów.

Pierwszym jest polska wersja słownika LOINC wraz z narzędziami terminologicznymi umożliwiającymi wyszukiwanie i identyfikację badań. Drugim jest Baza Wiedzy, w której gromadzone są informacje dotyczące badań laboratoryjnych, m.in. jednostek, wartości referencyjnych i decyzyjnych, aspektów przedanalitycznych oraz znaczenia klinicznego oznaczeń.

Kolejne elementy to katalog usług laboratoryjnych oraz narzędzia wspierające mapowanie lokalnych katalogów badań do kodów LOINC i weryfikację poprawności tego procesu. Istotną częścią rozwiązania jest również serwer terminologiczny wykorzystujący standard HL7 FHIR, który umożliwia udostępnianie danych terminologicznych innym systemom informatycznym. FHIR to międzynarodowy standard pozwalający na wymianę danych medycznych między różnymi systemami informatycznymi w ujednolicony sposób.

Bardzo ważnym etapem projektu było przeprowadzenie 14 stycznia 2026 r. na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi Projectathonu LOINC-SSIDL, zorganizowanego we współpracy z Polskim Stowarzyszeniem HL7. W wydarzeniu uczestniczyło dziewięć zespołów reprezentujących producentów oprogramowania i podmioty działające na rynku diagnostyki laboratoryjnej.

Testowaliśmy cztery obszary funkcjonalne: dostęp do Bazy Wiedzy, korzystanie z usług terminologicznych, zarządzanie katalogiem usług laboratoryjnych oraz elektroniczną wymianę zleceń i wyników badań z wykorzystaniem standardów HL7 FHIR. Był to ważny etap weryfikacji możliwości współpracy opracowanego rozwiązania z systemami informatycznymi wykorzystywanymi w ochronie zdrowia.

Kiedy zatem LOINC zacznie funkcjonować w praktyce?

Należy rozróżnić zakończenie prac projektowych i udostępnienie opracowanych narzędzi od ich powszechnego wdrożenia w laboratoriach. To drugie jest procesem znacznie bardziej złożonym, wymagającym współpracy administracji publicznej, laboratoriów, dostawców systemów informatycznych oraz środowiska diagnostów laboratoryjnych.

Konieczne jest również określenie zasad organizacyjnych i technicznych dotyczących korzystania ze standardu, jego aktualizacji oraz utrzymywania zgodności pomiędzy lokalnymi katalogami badań a słownikiem LOINC.

Z perspektywy naszego zespołu niezwykle istotne jest zapewnienie ciągłości tych działań. LOINC to standard dynamiczny, regularnie aktualizowany i rozszerzany o nowe pojęcia. Dlatego opracowanie polskiej wersji słownika nie może być działaniem jednorazowym. Niezbędne jest funkcjonowanie stałej struktury odpowiedzialnej za jego utrzymanie, rozwój polskich zasobów terminologicznych oraz wsparcie laboratoriów i dostawców oprogramowania.

W tym celu na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi powołane zostało Polskie Centrum Standaryzacji Terminologii Laboratoryjnej, którego zadaniem jest rozwijanie i utrzymywanie opracowanych zasobów oraz wspieranie procesu standaryzacji diagnostyki laboratoryjnej.

Nie chciałabym deklarować konkretnej daty powszechnego wdrożenia LOINC w polskich laboratoriach, ponieważ zależy ona od decyzji organizacyjnych i regulacyjnych oraz gotowości poszczególnych systemów informatycznych. Mogę natomiast podkreślić, że dysponujemy już istotnymi rezultatami prac terminologicznych i informatycznych, które tworzą podstawę do kolejnych etapów wdrażania.

Ważnym czynnikiem przyspieszającym ten proces będzie również rozwój Europejskiej Przestrzeni Danych dotyczących Zdrowia (EHDS), w ramach której standaryzacja i interoperacyjność danych medycznych, w tym wyników badań laboratoryjnych, nabierają szczególnego znaczenia.

Co wdrożenie LOINC będzie oznaczało dla diagnosty laboratoryjnego w codziennej pracy? Czy zmiana będzie dla niego zauważalna, czy będzie odbywała się przede wszystkim na poziomie LIS i innych systemów informatycznych?

To bardzo ważne pytanie, ponieważ chciałabym podkreślić, że wdrożenie LOINC nie powinno być postrzegane wyłącznie jako przedsięwzięcie informatyczne. Jest to przede wszystkim projekt dotyczący standaryzacji informacji laboratoryjnej, a więc obszaru, za którego jakość i wiarygodność odpowiadają diagności laboratoryjni.

Z perspektywy codziennej pracy diagnosty wiele zmian będzie rzeczywiście odbywało się na poziomie systemów informatycznych, przede wszystkim LIS, czyli Laboratoryjnych Systemów Informatycznych, oraz systemów szpitalnych HIS. Nie oznacza to jednak, że rola diagnosty laboratoryjnego będzie ograniczona do korzystania z nowych funkcjonalności oprogramowania.

Diagnosta laboratoryjny będzie odgrywał kluczową rolę w zapewnieniu poprawności merytorycznej danych, które dzięki LOINC będą mogły być wymieniane i wykorzystywane w różnych systemach ochrony zdrowia.

Na przykład podczas wprowadzania nowego badania do katalogu laboratorium konieczne będzie jego prawidłowe powiązanie z odpowiednim kodem LOINC. Nie wystarczy przy tym zgodność nazwy badania. Należy uwzględnić jego rzeczywistą charakterystykę analityczną, w tym materiał biologiczny, rodzaj oznaczanej wielkości, charakter wyniku oraz – w uzasadnionych przypadkach – zastosowaną metodę. W tym procesie wiedza diagnosty laboratoryjnego jest niezbędna. To właśnie diagnosta potrafi ocenić, czy dwa badania o podobnych nazwach są rzeczywiście tożsame, czy też różnią się w sposób istotny dla interpretacji klinicznej.

Przykładem mogą być badania molekularne, w których samo określenie „HPV” czy „HBV DNA” nie jest wystarczające do jednoznacznej identyfikacji oznaczenia. Istotne jest, czy badanie ma charakter jakościowy, czy ilościowy, jaki materiał biologiczny jest analizowany oraz czego dokładnie dotyczy raportowany wynik. Nieprawidłowe przypisanie kodu może prowadzić do błędnej identyfikacji badania w systemie odbierającym dane, a w konsekwencji do ich niewłaściwego wykorzystania. Dlatego proces standaryzacji wymaga współpracy specjalistów z zakresu diagnostyki laboratoryjnej i informatyki medycznej.

W dalszej perspektywie wdrożenie LOINC może przynieść diagnostom laboratoryjnym szereg praktycznych korzyści.

Przede wszystkim umożliwi uporządkowanie lokalnych katalogów badań oraz ograniczenie niejednoznaczności w nazewnictwie. Ułatwi również wymianę zleceń i wyników pomiędzy laboratoriami a innymi podmiotami leczniczymi, zmniejszając potrzebę ręcznego przyporządkowywania badań i ryzyko błędów wynikających z różnic w stosowanych oznaczeniach.

Ważna będzie także możliwość efektywniejszego wykorzystania danych laboratoryjnych w procesie diagnostyczno-terapeutycznym. Standaryzacja może ułatwić analizowanie wyników pochodzących z różnych placówek, monitorowanie wybranych parametrów w czasie oraz rozwój narzędzi wspomagających podejmowanie decyzji klinicznych.

Wdrożenie LOINC może przynieść również istotne korzyści w obszarze organizacji i finansowania diagnostyki laboratoryjnej. Jednym z przykładów jest możliwość użycia kodów LOINC w postępowaniach przetargowych dotyczących zakupu odczynników i systemów diagnostycznych. Jednoznaczne określenie badań za pomocą kodów LOINC ułatwi przygotowanie specyfikacji zamówienia, porównywanie ofert różnych producentów oraz dobór odczynników i aparatury odpowiadających rzeczywistym potrzebom laboratorium. Pozwoli również ograniczyć niejednoznaczności wynikające z różnic w nazewnictwie badań stosowanym przez poszczególnych producentów. Oczywiście kod LOINC nie zastąpi szczegółowej specyfikacji technicznej i wymagań dotyczących parametrów analitycznych oferowanych systemów diagnostycznych.

Kolejnym ważnym obszarem jest możliwość wykorzystania LOINC do jednoznacznego definiowania badań laboratoryjnych w koszyku świadczeń gwarantowanych. Obecnie stosowane nazewnictwo nie zawsze pozwala precyzyjnie określić zakres danego świadczenia, co może prowadzić do rozbieżności interpretacyjnych. Przypisanie odpowiednich kodów LOINC umożliwi bardziej precyzyjne określenie, jakie badanie jest objęte finansowaniem, z uwzględnieniem jego charakterystyki diagnostycznej. Może to stanowić podstawę do uporządkowania katalogów świadczeń, usprawnienia procesów rozliczeniowych oraz zwiększenia przejrzystości zasad finansowania diagnostyki laboratoryjnej.

W ten sposób LOINC może stać się z jednej strony narzędziem usprawniającym codzienną pracę diagnostów i wymianę danych medycznych, z drugiej zaś ważnym elementem standaryzacji organizacyjnej i finansowej całego systemu diagnostyki laboratoryjnej.

Chciałabym jednak zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt naszego projektu. W ramach SSIDL opracowujemy nie tylko narzędzia do identyfikacji badań, ale również Bazę Wiedzy, która ma wspierać dostęp do uporządkowanych informacji dotyczących poszczególnych oznaczeń laboratoryjnych.

W przyszłości rozwiązanie to może ułatwić diagnostom dostęp do informacji o badaniach, w tym do danych dotyczących wymagań przedanalitycznych, jednostek, wartości referencyjnych i decyzyjnych oraz znaczenia klinicznego oznaczeń.

Oczywiście ogólnopolska Baza Wiedzy nie zastąpi obowiązujących w laboratorium procedur, zwalidowanych zakresów referencyjnych czy indywidualnej oceny wyniku przez diagnostę laboratoryjnego. Będzie natomiast wspierać standaryzację i jakość informacji laboratoryjnej.

Chciałabym, aby diagności postrzegali kody LOINC nie jako dodatkowy obowiązek administracyjny, ale jako narzędzie, które pozwoli lepiej wykorzystać efekty ich pracy i zwiększyć znaczenie informacji laboratoryjnej w procesie opieki nad pacjentem.

Warunkiem osiągnięcia tego celu jest jednak takie przygotowanie wdrożenia, aby nie generowało ono nadmiernych obciążeń organizacyjnych dla laboratoriów. Dlatego tak istotne są odpowiednio przygotowane narzędzia informatyczne, wsparcie merytoryczne oraz współpraca z producentami oprogramowania.

Czy laboratoria będą musiały samodzielnie przyporządkować swoje obecne katalogi badań do kodów LOINC? Kto będzie odpowiedzialny za prawidłowe mapowanie i jego późniejszą aktualizację?

To jedno z najważniejszych pytań dotyczących praktycznego wdrożenia LOINC, ponieważ każde laboratorium posiada własny katalog badań, często rozwijany przez wiele lat i dostosowany do lokalnych potrzeb oraz wykorzystywanego systemu informatycznego.

Proces przyporządkowania badań z lokalnego katalogu do odpowiednich kodów LOINC nazywamy mapowaniem. Naszym założeniem jest stworzenie takiego modelu wdrożenia, w którym laboratoria nie zostaną pozostawione same z koniecznością samodzielnego mapowania wszystkich wykonywanych badań.

Właśnie dlatego w ramach projektu LOINC-SSIDL opracowaliśmy narzędzia informatyczne wspierające ten proces, w tym platformę mapowania, mechanizmy wspomagające dobór odpowiednich kodów oraz rozwiązania umożliwiające weryfikację poprawności przyporządkowania badań.

Istotnym elementem systemu jest również możliwość ponownego wykorzystania zweryfikowanych mapowań. W praktyce wiele laboratoriów wykonuje te same badania, dlatego nie ma uzasadnienia, aby każde z nich musiało od początku przeprowadzać identyczną pracę terminologiczną.

Docelowo chcielibyśmy, aby laboratoria mogły korzystać ze wspólnych zasobów, w tym z wcześniej opracowanych i zweryfikowanych powiązań pomiędzy lokalnymi oznaczeniami a kodami LOINC. Pozwoli to ograniczyć nakład pracy, zwiększyć spójność stosowanego nazewnictwa oraz zmniejszyć ryzyko występowania rozbieżności pomiędzy poszczególnymi laboratoriami.

Nie oznacza to jednak, że mapowanie może odbywać się całkowicie automatycznie i bez udziału diagnostów laboratoryjnych. Nawet jeżeli narzędzie informatyczne zaproponuje odpowiedni kod LOINC, konieczna jest weryfikacja, czy rzeczywiście odpowiada on badaniu wykonywanemu w danym laboratorium. W tym miejscu należy wyraźnie rozdzielić odpowiedzialność za poszczególne elementy procesu. Dostawcy systemów informatycznych będą odgrywali istotną rolę w przygotowaniu odpowiednich funkcjonalności LIS, integracji z narzędziami SSIDL oraz technicznej obsłudze mapowania i wymiany danych. Z kolei laboratorium, dysponując wiedzą o wykonywanych badaniach, stosowanych metodach oraz sposobie raportowania wyników, powinno uczestniczyć w merytorycznej weryfikacji przyporządkowanych kodów. Szczególnie istotna będzie tutaj rola diagnostów laboratoryjnych, w tym osób odpowiedzialnych za nadzór nad katalogiem badań i jakością procesów laboratoryjnych.

Warto również podkreślić, że mapowanie nie jest czynnością jednorazową. Katalogi badań ulegają zmianom, pojawiają się nowe metody diagnostyczne, modyfikowane są procedury analityczne, a sam słownik LOINC jest regularnie aktualizowany. Wszystko to wymaga odpowiedniego nadzoru nad aktualnością i poprawnością istniejących powiązań.

Dlatego jednym z najważniejszych rezultatów naszego projektu jest powołanie przy Uniwersytecie Medycznym w Łodzi Polskiego Centrum Standaryzacji Terminologii Laboratoryjnej. Zostało ono utworzone w celu zapewnienia ciągłości prac związanych z wdrażaniem standardu LOINC w Polsce. Do zadań tej jednostki organizacyjnej należy m.in. utrzymywanie i rozbudowa polskiej wersji słownika, aktualizacja zasobów terminologicznych, rozwój Bazy Wiedzy oraz narzędzi wspierających mapowanie i jego walidację. Centrum ma również wspierać laboratoria w procesie wdrażania standardu, prowadzić działania edukacyjne oraz współpracować z dostawcami oprogramowania i instytucjami odpowiedzialnymi za cyfryzację ochrony zdrowia.

Naszą intencją jest zatem stworzenie modelu, w którym odpowiedzialność za standaryzację informacji laboratoryjnej będzie odpowiednio rozłożona pomiędzy jednostkę utrzymującą krajowe zasoby terminologiczne, dostawców systemów informatycznych oraz laboratoria. Szczegółowe zasady odpowiedzialności poszczególnych podmiotów będą wymagały określenia w docelowym modelu organizacyjnym i regulacyjnym wdrożenia LOINC w Polsce.

Chciałabym również podkreślić znaczenie współpracy z producentami odczynników i aparatury diagnostycznej. W przyszłości dostarczanie przez nich odpowiednio przygotowanych i zweryfikowanych informacji terminologicznych, powiązanych z oferowanymi badaniami, mogłoby dodatkowo usprawnić proces mapowania i ograniczyć obciążenia laboratoriów.

Naszym celem jest, aby wdrożenie LOINC było dla laboratoriów procesem możliwie prostym, wspieranym przez odpowiednie narzędzia i wspólne zasoby, a jednocześnie zapewniało wysoki poziom poprawności merytorycznej.

Ostatecznie bowiem nie chodzi o samo przypisanie kodów do badań, ale o stworzenie systemu, w którym informacja laboratoryjna zachowuje swoje właściwe znaczenie niezależnie od tego, gdzie została wytworzona i w jaki sposób jest dalej wykorzystywana.

Dziękuję za rozmowę.
Rozmawiała: Małgorzata Klimczak-Filippowicz